पृथ्वीनारायण शाहको मृत्युको रहस्य

भाग १ : इतिहाससँग नभएको रहस्य

इतिहासमा केही यस्ता घटनाहरू हुन्छन्, जसले समय बित्दै जाँदा झन् धेरै प्रश्न जन्माउँछन्। ती घटनाहरू केवल एउटा व्यक्तिको जीवनसँग मात्र जोडिएका हुँदैनन्, बरु सम्पूर्ण राष्ट्रको इतिहाससँग गाँसिएका हुन्छन्। नेपालको इतिहासमा पनि यस्तै एउटा रहस्य छ, जसले करिब दुई सय पचास वर्षदेखि इतिहासकार, अनुसन्धानकर्ता र आम मानिसलाई एउटै प्रश्न सोध्न बाध्य बनाइरहेको छ।

नेपाललाई एउटै राष्ट्रका रूपमा एकीकृत गर्ने राजा पृथ्वीनारायण शाहको मृत्यु वास्तवमा कसरी भयो?

विद्यालयका पाठ्यपुस्तकदेखि सामान्य जनविश्वाससम्म धेरैले एउटा उत्तर दोहोर्याउँदै आएका छन्। भनिन्छ, उनी शिकार खेल्ने क्रममा बाघको आक्रमणमा परे र त्यही कारण उनको मृत्यु भयो। तर जब इतिहासका पुराना अभिलेख, समकालीन पत्रहरू, इतिहासकारहरूको अध्ययन र दरबारभित्रका घटनाहरूलाई गहिरिएर हेर्न थालिन्छ, तब यो कथाले आफैं अनेक प्रश्न जन्माउन थाल्छ।

के साँच्चै नेपाल निर्माण गर्ने राजा एउटा बाघको आक्रमणका कारण मात्र संसारबाट बिदा भएका थिए? कि उनी कुनै गम्भीर रोगसँग लामो समयदेखि संघर्ष गरिरहेका थिए? अथवा इतिहासको पर्दाभित्र लुकेको कुनै षड्यन्त्रले उनको जीवन समाप्त गरिदियो?

आज हामी कुनै पूर्वनिर्धारित निष्कर्ष लिएर यो यात्रा सुरु गरेका छैनौं। हाम्रो उद्देश्य कसैको पक्ष लिनु होइन, बरु उपलब्ध ऐतिहासिक प्रमाण, दस्तावेज र विभिन्न इतिहासकारका विचारहरूलाई एउटै ठाउँमा राखेर एउटा यस्तो कथा सुनाउनु हो, जसको अन्त्यमा निर्णय गर्ने अधिकार तपाईं स्वयंलाई हुनेछ।

यो कथा एउटा राजाको मृत्युको मात्र होइन। यो कथा आधुनिक नेपालको जन्मसँग जोडिएको छ।

पृथ्वीनारायण शाहको नाम नेपाली इतिहासमा केवल एउटा राजाको रूपमा सीमित छैन। उनी आधुनिक नेपालको निर्माता हुन्। यदि उनले त्यो समयमा एउटा असम्भव जस्तो देखिने सपना नदेखेका भए, सम्भवतः आजको नेपालको नक्सा बिल्कुलै फरक हुन्थ्यो।

वि.सं. १७७९ साल पुस २७ गते गोरखा दरबारमा राजा नरभूपाल शाह र रानी कौसल्यावतीका जेठा पुत्रका रूपमा जन्मिएका पृथ्वीनारायण शाहले बाल्यकालदेखि नै टुक्राटुक्रामा विभाजित नेपाललाई नजिकबाट देखेका थिए। आज हामी जसलाई एउटा राष्ट्रका रूपमा चिन्छौं, त्यतिबेला त्यो भूभाग दर्जनौं साना र ठूला राज्यहरूमा विभाजित थियो। कतै मल्ल राजाहरूको शासन थियो, कतै सेन वंशका शासक थिए, कतै चौबिसे र कतै बाइसे राज्यहरू आफ्नै अस्तित्वका लागि संघर्ष गरिरहेका थिए। यी राज्यहरूबीच निरन्तर युद्ध, अविश्वास र शक्ति प्रदर्शन चलिरहन्थ्यो।

तर पृथ्वीनारायण शाहले यो विभाजनमा केवल राजनीतिक अस्थिरता मात्र देखेनन्। उनले भविष्यको एउटा ठूलो खतरा पनि देखेका थिए।

त्यो समय भारतमा ईस्ट इण्डिया कम्पनी तीव्र गतिमा आफ्नो प्रभाव विस्तार गरिरहेको थियो। व्यापार गर्न आएको कम्पनी विस्तारै शक्तिशाली साम्राज्यमा रूपान्तरण हुँदै थियो। एउटा राज्यपछि अर्को राज्य आफ्नो नियन्त्रणमा लिँदै गएको त्यो शक्तिलाई पृथ्वीनारायण शाहले निकै चाँडै बुझिसकेका थिए। यदि नेपाल यस्तै विभाजित अवस्थामा रहिरह्यो भने कुनै दिन विदेशी शक्तिले यसलाई सजिलै आफ्नो अधीनमा लिन सक्ने उनी ठान्थे। त्यसैले उनका लागि एकीकरण केवल राज्य विस्तारको अभियान थिएन। त्यो नेपालको स्वतन्त्र अस्तित्व जोगाउने योजना थियो।

बीस वर्षको उमेरमा गोरखाको सिंहासन सम्हालेपछि उनले यही उद्देश्यलाई आफ्नो जीवनको लक्ष्य बनाए। उनले तत्काल युद्ध सुरु गरेनन्। बरु वर्षौंसम्म आफूलाई तयार पारे। उनले आफ्ना सेनालाई व्यवस्थित गरे, नयाँ हतियार जुटाए, आर्थिक अवस्था बलियो बनाए, गुप्तचर सञ्जाल विस्तार गरे र सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, आफ्ना शत्रुहरूको शक्ति र कमजोरीलाई गहिरो रूपमा अध्ययन गरे। उनी जान्थे कि युद्ध केवल तलवारले जितिँदैन, बुद्धि, धैर्य र सही समयको प्रतीक्षाले जितिन्छ।

उनको अभियानको सबैभन्दा कठिन अध्यायमध्ये एक थियो कीर्तिपुर। काठमाडौं उपत्यकामा प्रवेश गर्नुअघि कीर्तिपुरमाथि नियन्त्रण स्थापित गर्नु अत्यन्त आवश्यक थियो। तर पहिलो प्रयास असफल भयो। दोस्रो प्रयास पनि सफल हुन सकेन। गोरखाली सेनाले ठूलो क्षति बेहोर्नुपर्यो। उनका विश्वासपात्र सेनापति कालु पाँडेले यही युद्धमा वीरगति प्राप्त गरे। धेरैका लागि यो हारले अभियान समाप्त भएको संकेत दिएको थियो।

तर पृथ्वीनारायण शाहका लागि यो हार एउटा पाठ बन्यो। उनले आफ्ना कमजोरी स्वीकारे, रणनीति परिवर्तन गरे र युद्धलाई केवल सैन्य शक्तिको दृष्टिले होइन, आर्थिक र मनोवैज्ञानिक दृष्टिले पनि हेर्न थाले। उनले काठमाडौं उपत्यकाको आपूर्ति मार्ग नियन्त्रण गर्न थाले, व्यापारिक नाकाहरू आफ्नो नियन्त्रणमा लिए र विस्तारै आफ्ना प्रतिद्वन्द्वीहरूलाई कमजोर बनाउँदै लगे।

वर्षौंको तयारीपछि अन्ततः त्यो क्षण आयो, जसले नेपालको इतिहास सधैंका लागि बदलिदियो।

वि.सं. १८२५ साल। काठमाडौंमा इन्द्रजात्राको उत्सव चलिरहेको थियो। शहर उत्सवको रौनकमा व्यस्त थियो। यही अवसरलाई उपयोग गर्दै गोरखाली सेनाले निर्णायक आक्रमण गर्यो। केही समयमै काठमाडौं गोरखाली नियन्त्रणमा आयो। त्यसपछि ललितपुर र भक्तपुर पनि एकपछि अर्को गर्दै पृथ्वीनारायण शाहको अधीनमा आए। नेपाल एकीकरणको सपना अब कल्पना मात्र रहेन। त्यो वास्तविकतामा रूपान्तरण भइसकेको थियो।

युद्ध भने अझै समाप्त भएको थिएन। पश्चिम र पूर्वतर्फ अभियान जारी नै थियो। तर आधुनिक नेपालको आधारशिला बसिसकेको थियो। एउटा नयाँ राष्ट्र जन्मिइसकेको थियो।

तर इतिहासको विडम्बना यहीँबाट सुरु हुन्छ।

जुन मानिसले आफ्नो सम्पूर्ण जीवन एउटा राष्ट्र निर्माणमा समर्पित गरेका थिए, उनी आफ्नै सफलताको शिखरमा पुगेका बेला विस्तारै कमजोर हुँदै गइरहेका थिए।

समकालीन अभिलेखहरू र विभिन्न ऐतिहासिक स्रोतहरूबाट थाहा हुन्छ कि जीवनको अन्तिम चरणमा पृथ्वीनारायण शाहको स्वास्थ्य पहिलेजस्तो बलियो थिएन। निरन्तर युद्ध, लामो यात्राहरू, राज्य सञ्चालनको जिम्मेवारी र मानसिक दबाबले उनको शरीरमा प्रभाव पार्न थालेको थियो। उनी पहिलेभन्दा बढी समय दरबारका भारदारहरूसँग राज्यको भविष्यबारे छलफल गर्न थाले। आफ्ना उत्तराधिकारीहरूबारे चिन्ता व्यक्त गर्न थाले। देशको प्रशासनलाई कसरी स्थिर बनाउने भन्ने विषयमा गम्भीर सोच राख्न थाले।

यही समयतिर उनले आफ्ना राजनीतिक अनुभव, कूटनीतिक दृष्टिकोण र राज्य सञ्चालनसम्बन्धी विचार आफ्ना भारदारहरूलाई सुनाएका थिए, जसलाई पछि ‘दिव्योपदेश’का नामले चिनियो। यो दस्तावेज आज पनि नेपालको राजनीतिक इतिहासको सबैभन्दा महत्वपूर्ण अभिलेखमध्ये एक मानिन्छ।

तर यहाँ एउटा रोचक प्रश्न उठ्छ।

यदि पृथ्वीनारायण शाह पूर्ण रूपमा स्वस्थ थिए भने उनले किन आफ्ना अनुभवहरूलाई अन्तिम सन्देशका रूपमा प्रस्तुत गर्न आवश्यक ठाने? किन उनी भविष्यका शासकहरूलाई यति गहिरो रूपमा चेतावनी दिइरहेका थिए? के यो केवल अनुभवी राजाको दूरदर्शिता थियो, वा उनलाई आफ्नो जीवनको अन्तिम समय नजिकिँदै गएको आभास भइसकेको थियो?

यी प्रश्नहरूको उत्तर खोज्दै समय विस्तारै वि.सं. १८३१ साल माघ महिनातिर पुग्छ।

नुवाकोटको देवीघाट। जहाँ त्रिशूली र तादी नदी एकआपसमा मिसिन्छन्। नेपालको इतिहासमा अत्यन्त पवित्र मानिने यही स्थान केही घण्टापछि एउटा युगको अन्त्यको साक्षी बन्ने थियो।

माघे सङ्क्रान्तिको दिन, केवल ५२ वर्षको उमेरमा, नेपालका एकीकरणकर्ता पृथ्वीनारायण शाहले त्यहीँ अन्तिम सास फेरे।

यस घटनासम्म आइपुग्दा लगभग सबै इतिहासकारहरूको मत एउटै छ।

तर त्यसपछि इतिहास अचानक तीन फरक दिशामा विभाजित हुन्छ।

एउटा कथाले भन्छ, राजा बाघको आक्रमणमा परे।

अर्को कथाले भन्छ, उनी लामो समयदेखि रोगसँग संघर्ष गरिरहेका थिए।

अनि तेस्रो, सबैभन्दा विवादास्पद धारणाले भन्छ, यो प्राकृतिक मृत्यु थिएन।

यी तीन कथामध्ये कुन इतिहासको सबैभन्दा नजिक छ?

अब सुरु हुन्छ त्यो खोज, जसले करिब दुई सय वर्षदेखि नेपाली इतिहासलाई एउटा अनुत्तरित प्रश्नसँग बाँधेर राखेको छ।

भाग २ : इतिहासका तीन फरक कथाहरू

पृथ्वीनारायण शाहको मृत्यु भएको मिति र स्थानबारे इतिहासमा खासै विवाद छैन। अधिकांश इतिहासकारहरू वि.सं. १८३१ साल माघे सङ्क्रान्तिका दिन नुवाकोटको देवीघाटमा उनको निधन भएको विषयमा सहमत देखिन्छन्। तर यही सहमतिबाट इतिहासको अर्को अध्याय सुरु हुन्छ, जहाँ तथ्यभन्दा धेरै प्रश्नहरू भेटिन्छन्।

उनको मृत्यु कसरी भयो भन्ने विषयमा आजसम्म तीन फरक धारणा प्रचलित छन्। पहिलो धारणा बाघको आक्रमणसँग जोडिएको छ। दोस्रोले उनलाई लामो समयदेखि लागेको रोगलाई जिम्मेवार ठान्छ। तेस्रो र सबैभन्दा विवादास्पद धारणाले भने यो घटना स्वाभाविक मृत्यु नभई योजनाबद्ध षड्यन्त्रको परिणाम हुनसक्ने संकेत गर्छ।

यी तीनै धारणा वर्षौंदेखि इतिहासमा सँगै बाँचिरहेका छन्। तर सबैभन्दा रोचक कुरा के छ भने कुनै पनि सिद्धान्तलाई पूर्ण रूपमा प्रमाणित गर्न सकिएको छैन, र कुनै पनि सिद्धान्तलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार पनि गर्न सकिएको छैन।

सबैभन्दा पहिले कुरा गरौँ, बाघको आक्रमणको।

नेपालका धेरै पाठ्यपुस्तक, सामान्य जनविश्वास र वर्षौँदेखि सुनिँदै आएका कथाहरूमा पृथ्वीनारायण शाहको मृत्यु बाघको आक्रमणबाट भएको उल्लेख पाइन्छ। यो कथा धेरै नेपालीका लागि परिचित छ। भनिन्छ, राजा शिकारका लागि गएका थिए। त्यस क्रममा बाघले आक्रमण गर्‍यो र घाइते भएका पृथ्वीनारायण शाहको केही समयपछि मृत्यु भयो।

यति सुन्दा यो एउटा सरल र विश्वसनीय कथा जस्तो लाग्छ। तर जब यही कथालाई उपलब्ध ऐतिहासिक प्रमाणसँग तुलना गरिन्छ, त्यहाँ केही गम्भीर प्रश्नहरू देखिन थाल्छन्।

सबैभन्दा पहिलो प्रश्न राजाको स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित छ।

विभिन्न ऐतिहासिक स्रोतहरूले पृथ्वीनारायण शाह जीवनको अन्तिम चरणमा अस्वस्थ रहेको संकेत गरेका छन्। उनी राज्य सञ्चालनका महत्वपूर्ण विषयमा आफ्ना भारदारहरूसँग लगातार छलफल गरिरहेका थिए। उत्तराधिकारीको विषयमा चिन्तित थिए। देशको भविष्यबारे आफ्ना अन्तिम विचार व्यक्त गरिरहेका थिए। यदि उनी लामो समयदेखि कमजोर स्वास्थ्यमा थिए भने, के उनी साँच्चै जोखिमपूर्ण बाघको शिकारमा जाने अवस्थामा थिए?

अर्को प्रश्न उनको व्यक्तित्वसँग जोडिन्छ।

पृथ्वीनारायण शाह कुनै सामान्य शिकारी राजा थिएनन्। उनी तीन दशकभन्दा लामो समयसम्म युद्धमैदानमा बिताएका अनुभवी सैन्य नेता थिए। उनले दर्जनौँ युद्ध लडे, अनेक घेराबन्दी पार गरे, र जीवनभर असंख्य जोखिमको सामना गरे। यस्तो अनुभवी सेनानायक अचानक एउटा बाघको आक्रमणबाट ज्यान गुमाउँछन् भन्ने कथालाई केही इतिहासकारहरूले सहज रूपमा स्वीकार गर्न सकेका छैनन्।

यही कारणले बाघको आक्रमणको कथा लोकप्रिय भए पनि यसको समर्थनमा स्पष्ट समकालीन अभिलेखहरू भने निकै सीमित देखिन्छन्।

तर यसको अर्थ बाघको आक्रमण असम्भव थियो भन्ने पनि होइन।

अठारौँ शताब्दीको नेपाल आजको जस्तो थिएन। घना जंगल, वन्यजन्तुको बाहुल्य र शिकार तत्कालीन राजपरिवारको जीवनशैलीको एउटा महत्वपूर्ण हिस्सा थियो। त्यसैले यस्तो घटना सम्भव नै थिएन भन्न मिल्दैन। तर उपलब्ध ऐतिहासिक प्रमाणहरूले यो घटनालाई पूर्ण रूपमा पुष्टि पनि गर्दैनन्। यही कारण इतिहासकारहरूबीच यो विषयमा अझै मतैक्य छैन।

यहीँबाट दोस्रो धारणा सुरु हुन्छ।

के पृथ्वीनारायण शाहको मृत्यु कुनै रोगका कारण भएको थियो?

यस विषयमा चर्चा गर्दा इतिहासकार बाबुराम आचार्यको नाम सबैभन्दा पहिले आउँछ। नेपाली इतिहासका अत्यन्त सम्मानित इतिहासकारमध्ये एक मानिने बाबुराम आचार्यले आफ्नो पुस्तक ‘श्री ५ बडामहाराजाधिराज पृथ्वीनारायण शाहको संक्षिप्त जीवनी’ मा पृथ्वीनारायण शाहको मृत्यु ज्वरोका कारण भएको उल्लेख गरेका छन्।

उनको यो निष्कर्षलाई हल्का रूपमा लिन मिल्दैन। बाबुराम आचार्यले आफ्नो जीवनको ठूलो हिस्सा नेपालको इतिहास अध्ययन र अभिलेख संकलनमा बिताएका थिए। त्यसैले उनको लेखाइ आज पनि नेपाली इतिहास अध्ययनको आधारभूत स्रोत मानिन्छ।

तर यहाँ पनि अर्को प्रश्न उठ्छ।

यदि पृथ्वीनारायण शाहलाई ज्वरो आएको थियो भने त्यो सामान्य ज्वरो थियो कि कुनै गम्भीर रोगको लक्षण?

यसको स्पष्ट उत्तर कुनै ऐतिहासिक अभिलेखमा भेटिँदैन।

त्यो समयमा आधुनिक चिकित्सा प्रणाली थिएन। रोगको पहिचान गर्ने वैज्ञानिक विधि पनि आजजस्तो विकसित थिएन। त्यसैले तत्कालीन अभिलेखहरूमा “ज्वरो” भनेर उल्लेख गरिएको अवस्थाले वास्तवमा कुन रोगलाई जनाइरहेको थियो भन्ने कुरा निश्चित रूपमा भन्न सकिँदैन।

कतिपय अनुसन्धानकर्ताहरूले मलेरिया, टाइफाइड वा अन्य सङ्क्रामक रोगको सम्भावनाबारे अनुमान गरेका छन्। तर यी सबै अनुमान मात्र हुन्। यिनको समर्थनमा कुनै प्रत्यक्ष चिकित्सकीय प्रमाण उपलब्ध छैन।

यद्यपि एउटा तथ्य भने निकै रोचक छ।

पृथ्वीनारायण शाहको जीवनको अन्तिम चरणमा उनले राज्य सञ्चालनसम्बन्धी आफ्ना विचारहरू व्यवस्थित रूपमा अभिव्यक्त गरिरहेका थिए। दिव्योपदेशका रूपमा चिनिने ती विचारहरू हेर्दा उनी आफ्नो जीवनको अन्तिम समयबारे गम्भीर रूपमा सोचिरहेका थिए भन्ने आभास हुन्छ।

यही तथ्यले केही इतिहासकारहरूलाई अर्को प्रश्नतर्फ डोर्‍याउँछ।

के उनलाई आफ्नो स्वास्थ्य सामान्यभन्दा धेरै गम्भीर रहेको थाहा भइसकेको थियो?

यदि त्यसो हो भने बाघको आक्रमणको कथा कति विश्वसनीय रहन्छ?

तर यतिसम्म आइपुग्दा पनि इतिहासको सबैभन्दा विवादास्पद अध्याय अझै सुरु भएको छैन।

किनभने केही अनुसन्धानकर्ताहरूको दाबी अनुसार, पृथ्वीनारायण शाहको मृत्यु केवल दुर्घटना वा रोगसँग मात्र सम्बन्धित थिएन।

उनीहरूको दाबी अनुसार, यस घटनाको पछाडि एउटा सम्भावित षड्यन्त्र पनि लुकेको हुनसक्छ।

यो दाबी कहाँबाट आयो?

यसको आधार के हो?

के साँच्चै कुनै ऐतिहासिक दस्तावेजले यस्तो संकेत गर्छ?

कि यो केवल समयसँगै जन्मिएको अर्को कथा मात्र हो?

भाग ३ : विषप्रयोगको दाबी, दरबारभित्रको राजनीति र इतिहासको मौनता

यदि पृथ्वीनारायण शाहको मृत्यु केवल रोग वा बाघको आक्रमणका कारण भएको थियो भने इतिहास यतिमै समाप्त हुन्थ्यो। तर समयसँगै केही यस्ता अभिलेख र दाबीहरू सार्वजनिक भए, जसले यो घटनालाई नेपाली इतिहासकै सबैभन्दा रहस्यमय विषयमध्ये एक बनाइदियो।

नेपालका केही अनुसन्धानकर्ताहरूले राष्ट्रिय अभिलेखालयमा सुरक्षित रहेका पुराना कागजातहरूको अध्ययन गर्ने क्रममा एउटा यस्तो पत्रको उल्लेख गरेका छन्, जसमा पृथ्वीनारायण शाहको निधनबारे फरक प्रकारको संकेत गरिएको दाबी गरिन्छ। यही दस्तावेजलाई आधार बनाएर केही लेखकहरूले राजाको मृत्यु प्राकृतिक नभई योजनाबद्ध रूपमा गराइएको हुनसक्ने तर्क प्रस्तुत गरेका छन्।

यसै सन्दर्भमा “सिवा” अथवा “सिवाबली” भन्ने शब्द पनि चर्चामा आउने गर्छ।

नेपाली इतिहासका केही पुराना दस्तावेजहरूमा “सिवा” शब्दलाई घातक पदार्थ वा विषसँग सम्बन्धित अर्थमा प्रयोग गरिएको उल्लेख पाइन्छ। केही अनुसन्धानकर्ताहरूको व्याख्या अनुसार “सिवाबली” भन्नाले विष प्रयोग गरेर गरिने हत्या भन्ने अर्थ लाग्न सक्छ। तर यहाँ एउटा कुरा स्पष्ट रूपमा बुझ्न आवश्यक छ। यो व्याख्या सबै इतिहासकारहरूले स्वीकार गरेको स्थापित निष्कर्ष होइन। यस विषयमा अझै पनि व्यापक अनुसन्धान र खुला बहस आवश्यक रहेको धेरै विद्वानहरूको मत छ।

यही कारणले यस विषयलाई ऐतिहासिक तथ्यभन्दा पनि अनुसन्धानको विषयका रूपमा हेर्नु उपयुक्त हुन्छ।

तर यदि केही अनुसन्धानकर्ताहरूले उठाएको यो सम्भावनालाई केही क्षणका लागि विचार गर्ने हो भने एउटा स्वाभाविक प्रश्न उठ्छ।

यदि षड्यन्त्र भएको थियो भने कसले गर्‍यो?

र सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न, किन?

यसको उत्तर खोज्न हामीले पृथ्वीनारायण शाहको जीवनको अन्तिम समयको राजनीतिक अवस्थातर्फ फर्किनुपर्छ।

नेपाल एकीकरणको अभियानले धेरैलाई गौरव दिएको थियो, तर सबैलाई खुसी बनाएको थिएन। गोरखाली राज्यको विस्तारसँगै अनेकौँ राज्यहरू आफ्नो सत्ता गुमाइसकेका थिए। ती राज्यका पुराना शासक, उनीहरूसँग सम्बन्धित भारदारहरू र प्रभावशाली परिवारहरू आफ्नो राजनीतिक शक्ति गुमाएर बस्न बाध्य भएका थिए। स्वाभाविक रूपमा उनीहरू सबै नयाँ व्यवस्थाप्रति सकारात्मक थिए भन्ने मान्न सकिँदैन।

दरबारभित्र पनि परिस्थिति पूर्ण रूपमा शान्त थिएन। नयाँ राष्ट्र निर्माणसँगै शक्ति सन्तुलन बदलिँदै थियो। विभिन्न भारदार समूहहरूबीच प्रभाव विस्तार गर्ने प्रतिस्पर्धा बढिरहेको थियो। इतिहासले देखाउँछ कि नेपाली दरबारमा उत्तराधिकारको प्रश्न प्रायः राजनीतिक संघर्षसँग जोडिने गरेको थियो। पृथ्वीनारायण शाहको समय पनि यसको अपवाद थिएन।

उनको जीवनको अन्तिम चरणमा लेखिएका केही पत्रहरूबाट पनि उनी उत्तराधिकारीको विषयमा चिन्तित रहेको संकेत पाइन्छ। विशेष गरी भगवान्तनाथ योगीलाई लेखिएको भनिने एउटा पत्रमा उनले आफ्ना जेठा छोरा प्रतापसिंह शाहको व्यवहारप्रति असन्तुष्टि व्यक्त गरेको उल्लेख विभिन्न इतिहासकारहरूले गरेका छन्। यदि यो विवरणलाई सही मान्ने हो भने, त्यसबेला राजाको मन केवल बाह्य शत्रुप्रति मात्र होइन, आफ्नै दरबारभित्रको भविष्यप्रति पनि चिन्तित रहेको देखिन्छ।

यही समयतिर उनले आफ्ना भारदारहरूलाई दिएको राजनीतिक सल्लाह पछि “दिव्योपदेश”का रूपमा परिचित भयो। यो केवल एउटा उपदेश मात्र थिएन। यसमा नेपाललाई कसरी सुरक्षित राख्ने, विदेशी शक्तिसँग कस्तो सम्बन्ध राख्ने, अर्थतन्त्र कसरी बलियो बनाउने र भविष्यका शासकहरूले कुन बाटो अपनाउनुपर्ने भन्ने विषयमा विस्तृत विचार प्रस्तुत गरिएको थियो।

धेरै इतिहासकारहरूको दृष्टिमा दिव्योपदेश एउटा अनुभवी शासकको जीवनभरको राजनीतिक निष्कर्ष हो। तर अर्को दृष्टिकोणले हेर्दा यसले एउटा अर्को प्रश्न पनि उठाउँछ।

यदि पृथ्वीनारायण शाह पूर्ण रूपमा स्वस्थ थिए भने किन उनी आफ्नो राजनीतिक विरासत यति व्यवस्थित रूपमा हस्तान्तरण गरिरहेका थिए? के यो केवल दूरदर्शी राजाको स्वाभाविक तयारी थियो, वा उनले आफ्नो जीवनको अन्तिम समय नजिकिँदै गएको महसुस गरिसकेका थिए?

यसको स्पष्ट उत्तर इतिहाससँग छैन।

यद्यपि एउटा कुरा भने निर्विवाद छ। पृथ्वीनारायण शाहको निधनपछि दरबारभित्रको राजनीतिक परिस्थिति निकै तीव्र रूपमा बदलियो।

राजाको मृत्युको खबर फैलिनासाथ सत्ता संघर्ष सतहमै देखिन थाल्यो। इतिहासका विभिन्न स्रोतहरूमा स्वरूपसिंह कार्कीले आफ्नो सेना लिएर नुवाकोट पुगेको र राजकुमार बहादुर शाहलाई नियन्त्रणमा लिएको उल्लेख पाइन्छ। यस घटनाले दरबारभित्र शक्ति संघर्ष पहिले नै गहिरिएको थियो भन्ने अनुमानलाई थप बल दिन्छ।

यसपछि प्रतापसिंह शाह गद्दीमा बसे। तर उनको शासन लामो समय टिकेन। केही वर्षमै उनको पनि मृत्यु भयो। त्यसपछि बालक रणबहादुर शाह राजा बने र राज्य सञ्चालनको जिम्मेवारी रानी राजेन्द्रलक्ष्मीले सम्हालिन्। यही समयदेखि नेपाली दरबारमा शक्ति संघर्ष, भारदारहरूको प्रतिस्पर्धा र दरबारी राजनीतिले अझ जटिल रूप लिन थालेको इतिहासमा उल्लेख पाइन्छ।

यद्यपि यी सबै घटनाहरूलाई पृथ्वीनारायण शाहको मृत्युसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोड्ने कुनै ठोस प्रमाण आजसम्म फेला परेको छैन। त्यसैले यी घटनाहरूलाई प्रमाणित षड्यन्त्रका रूपमा प्रस्तुत गर्नु इतिहासप्रति न्याय हुँदैन। तर यति धेरै राजनीतिक परिवर्तनहरू एकै समयको वरिपरि देखिँदा अनुसन्धानकर्ताहरूले प्रश्न उठाउनु अस्वाभाविक पनि होइन।

सायद यही कारणले पृथ्वीनारायण शाहको मृत्युबारे चर्चा हुँदा एउटा अर्को प्रश्न पनि उठ्ने गर्छ।

किन आजसम्म यो विषयमा स्पष्ट निष्कर्ष आएको छैन?

नेपालका इतिहासकार बाबुराम आचार्यले रोगको सम्भावनालाई बढी महत्व दिएका छन्। अर्कोतर्फ केही अनुसन्धानकर्ताहरूले राष्ट्रिय अभिलेखालयमा रहेको भनिएको दस्तावेजलाई थप अध्ययन गर्नुपर्ने आवश्यकता औँल्याएका छन्। तर विडम्बना, यो विषयमा व्यापक ऐतिहासिक अनुसन्धान भने अत्यन्त सीमित देखिन्छ।

बीबीसी नेपालीले पनि केही वर्षअघि पृथ्वीनारायण शाहको मृत्युबारे उपलब्ध विभिन्न मत र स्रोतहरूलाई समेटेर एउटा विश्लेषण प्रकाशित गरेको थियो। त्यस अध्ययनको निष्कर्ष पनि लगभग उही थियो। उपलब्ध प्रमाणका आधारमा कुनै एउटा सिद्धान्तलाई अन्तिम सत्य भन्न सकिने अवस्था अहिले पनि छैन।

यही कारण, दुई सय वर्षपछि पनि नेपाल बनाउने राजाको मृत्यु एउटा रहस्यकै रूपमा जीवित छ।

र सायद सबैभन्दा ठूलो प्रश्न अहिले पनि बाँकी छ।

यदि भविष्यमा कुनै नयाँ अभिलेख, कुनै नयाँ पत्र वा कुनै नयाँ अनुसन्धान सार्वजनिक भयो भने, के त्यसले इतिहासले दुई सय पचास वर्षदेखि लुकाएर राखेको सत्य अन्ततः उजागर गर्न सक्ला?

वा यो रहस्य सदैव इतिहासकै अँध्यारो कुनामा हराइरहनेछ?

भाग ४ : इतिहासको अन्तिम फैसला, वा एउटा अनुत्तरित प्रश्न?

पृथ्वीनारायण शाहको मृत्युबारे उपलब्ध सबै ऐतिहासिक स्रोत, अभिलेख र विभिन्न इतिहासकारका विचारलाई एकै ठाउँमा राखेर हेर्दा एउटा कुरा स्पष्ट हुन्छ। इतिहासले हामीलाई धेरै तथ्य दिएको छ, तर अन्तिम सत्य भने दिएको छैन।

आजसम्म कुनै पनि प्रमाणले पृथ्वीनारायण शाहको मृत्यु बाघको आक्रमणबाट नै भएको निश्चित रूपमा पुष्टि गर्न सकेको छैन। त्यसैगरी, उनी कुनै विशेष रोगका कारण मृत्यु भएको भन्ने दाबीलाई पनि पूर्ण रूपमा प्रमाणित गर्ने चिकित्सकीय अभिलेख उपलब्ध छैन। विषप्रयोग वा षड्यन्त्रको सम्भावनाबारे उठाइएका प्रश्नहरूले पनि धेरै चासो त जगाएका छन्, तर ती दाबीलाई निर्विवाद सत्य साबित गर्ने प्रत्यक्ष प्रमाण अहिलेसम्म फेला परेको छैन।

सायद यही कारणले यो विषय नेपाली इतिहासको सबैभन्दा रोचक रहस्यमध्ये एक बनेर आजसम्म जीवित छ।

इतिहासमा कहिलेकाहीँ यस्ता प्रश्नहरू हुन्छन्, जसको उत्तर समयसँगै हराउँछ। कतिपय अभिलेख नष्ट हुन्छन्। केही दस्तावेज कहिल्यै सार्वजनिक हुँदैनन्। केही घटनाका प्रत्यक्ष साक्षीहरू समयको गर्भमै हराउँछन्। त्यसपछि बाँकी रहन्छन् केवल अनुमान, विभिन्न स्रोतहरूको तुलना र सत्यको खोजी गर्ने प्रयास।

पृथ्वीनारायण शाहको मृत्यु पनि सम्भवतः त्यस्तै एउटा घटना हो।

तर एउटा अर्को प्रश्न अझै महत्वपूर्ण छ।

किन आजसम्म यो विषयमा अपेक्षित स्तरको अनुसन्धान हुन सकेन?

नेपालको इतिहासमा पृथ्वीनारायण शाहभन्दा प्रभावशाली व्यक्तित्वहरू धेरै कम छन्। उनले केवल एउटा राज्य विस्तार गरेका थिएनन्। उनले आधुनिक नेपालको राजनीतिक आधार निर्माण गरेका थिए। यस्तो व्यक्तित्वको मृत्युबारे अझैसम्म स्पष्ट निष्कर्ष नहुनु आफैंमा अनुसन्धानको विषय बन्नुपर्ने थियो।

विश्वका धेरै देशहरूले आफ्ना राष्ट्रिय नेताहरू, सम्राटहरू र ऐतिहासिक व्यक्तित्वहरूको जीवनका सानातिना घटनासम्म पुनः अनुसन्धान गरेका छन्। नयाँ प्रविधि प्रयोग गरेर पुराना अभिलेख पुनः अध्ययन गरिएका छन्। पुरातात्त्विक अनुसन्धान भएका छन्। नयाँ दस्तावेजहरू खोजिएका छन्। इतिहासलाई समयअनुसार पुनः मूल्याङ्कन गरिएको छ।

नेपालमा भने पृथ्वीनारायण शाहको मृत्युबारे यस्ता गहिरा अनुसन्धानहरू निकै कम देखिन्छन्। उपलब्ध स्रोतहरूलाई बारम्बार उद्धृत गरिए पनि नयाँ प्रमाण खोज्ने प्रयास सीमित नै रहेको देखिन्छ। त्यसैले यो विषय अझै पनि खुला प्रश्नकै रूपमा बाँचेको छ।

यद्यपि एउटा कुरा भने विवादभन्दा धेरै माथि छ।

पृथ्वीनारायण शाहको जीवनले नेपालको इतिहासलाई सदाका लागि परिवर्तन गरिदियो।

उनले नेपाललाई केवल भौगोलिक रूपमा जोडेनन्। उनले एउटा राजनीतिक दृष्टि पनि दिए। विदेशी शक्तिप्रति सावधानी अपनाउनुपर्ने चेतावनी दिए। आर्थिक आत्मनिर्भरता, राष्ट्रिय एकता र सन्तुलित कूटनीतिक सम्बन्धबारे आफ्ना विचार व्यक्त गरे। उनका धेरै विचार आज पनि इतिहास, राजनीति र कूटनीति अध्ययन गर्नेहरूका लागि बहसको विषय बनेका छन्।

सायद यही कारणले उनको मृत्युभन्दा पनि उनको जीवन धेरै ठूलो छ।

तर इतिहासको एउटा सुन्दर पक्ष यही हो।

कहिलेकाहीँ सबै प्रश्नहरूको उत्तर नपाउनु पनि इतिहासको हिस्सा हुन्छ।

किनभने इतिहास केवल निश्चित तथ्यहरूको सङ्ग्रह मात्र होइन। इतिहास निरन्तर खोज, अनुसन्धान र नयाँ प्रमाणको प्रतीक्षा पनि हो।

हुन सक्छ, भविष्यमा कुनै नयाँ अभिलेख फेला पर्ला। कुनै बिर्सिएको पत्र सार्वजनिक होला। कुनै अनुसन्धानकर्ताले आजसम्म बेवास्ता गरिएको प्रमाण उजागर गर्ला। र सायद त्यस दिन हामीले पृथ्वीनारायण शाहको मृत्युबारे आजभन्दा धेरै स्पष्ट उत्तर पाउनेछौँ।

तर त्यो दिन नआएसम्म, हामीसँग तीनवटा सम्भावना मात्र रहनेछन्। एउटा बाघको आक्रमण। अर्को रोग। र तेस्रो, एउटा सम्भावित षड्यन्त्र।

तीमध्ये सत्य कुन हो भन्ने प्रश्नको अन्तिम उत्तर आज पनि इतिहाससँग छैन।

तर एउटा सत्य भने निर्विवाद छ।

यदि पृथ्वीनारायण शाहले आफ्नो समयभन्दा धेरै अगाडि सोच्ने साहस नगरेका भए, विभाजित राज्यहरूलाई एउटै लक्ष्यमा बाँध्ने दृढता नदेखाएका भए, र निरन्तर तीन दशकभन्दा बढी संघर्ष नगरेका भए, आजको नेपालको इतिहास सम्भवतः अर्कै हुने थियो।

उनको मृत्यु रहस्य बन्न सक्छ।

उनको अन्तिम दिनबारे बहस हुन सक्छ।

उनको जीवनका केही निर्णयमाथि इतिहासकारहरूबीच मतभेद पनि हुन सक्छ।

तर एउटा कुरा कुनै बहसको विषय छैन।

आज हामी विश्वको नक्सामा नेपाललाई एउटा स्वतन्त्र राष्ट्रका रूपमा चिन्छौँ भने त्यसको आधारशिला राख्ने व्यक्तित्व पृथ्वीनारायण शाह नै थिए।

सायद त्यसैले, उनको मृत्युको रहस्यभन्दा ठूलो कुरा उनले छोडेर गएको राष्ट्र हो।

इतिहासले आजसम्म उनको अन्तिम क्षणको पूर्ण सत्य दिन सकेको छैन।

तर उनले निर्माण गरेको नेपाल भने, दुई सय वर्षपछि पनि, त्यही सत्यको सबैभन्दा ठूलो प्रमाण बनेर उभिएको छ।

धन्यवाद।

स्रोतहरू:

• Wikipedia: Prithvi Narayan Shah
• Britannica: Prithvi Narayan Shah
• Telegraph Nepal: Death of Prithvi Narayan Shah
• Shilapatra: बाघको आक्रमणबाट भएको थिएन पृथ्वीनारायण शाहको निधन
• Saptahik: पृथ्वीनारायण शाहको मृत्यु
• Muktikhabar: को हुन् पृथ्वीनारायण शाह
• नेपाली Wikipedia: दिव्योपदेश
• Himal Khabar: यस्ता थिए पृथ्वीनारायण
• OnlineKhabar: Prithvi Narayan Shah facts