नेपालमा मुसलमानहरूको आगमन: व्यापारदेखि बसाइँसराइसम्मको ऐतिहासिक यात्रा

नेपालको धार्मिक तस्बिर सम्झँदा हाम्रो मनमा पहिले हिन्दू मन्दिरका घण्टीहरू र बौद्ध स्तूपका आँखाहरू आउँछन्। तर यही भूमिको कुनाकाप्चामा शताब्दीयौंदेखि नमाजको स्वर पनि गुन्जिँदै आएको छ। आजका नेपालमा मुसलमान समुदाय हिन्दू र बौद्धपछिको तेस्रो ठूलो धार्मिक समूह हो, तर उनीहरूको इतिहासबारे चर्चा भने निकै कम हुन्छ।

मुसलमानहरू नेपालमा कुनै एउटै दिन वा एउटै घटनाका कारण आएका होइनन्। उनीहरूको नेपालसँगको सम्बन्ध बिस्तारै विकास भएको हो। सुरुमा व्यापार गर्ने मानिसहरू हिमाली व्यापारिक मार्ग हुँदै नेपालसम्म आइपुगे। त्यसपछि बंगालका सुल्तानको आक्रमण, कस्मिरबाट आएका व्यापारी, चुरा बेच्ने र विभिन्न सीपमा दक्ष कालिगडहरूको बसाइँसराइ, अवधकी बेगमको नेपालमा शरण, र पछि तराई क्षेत्रमा भएको ठूलो बसाइँसराइ हुँदै आजको मुस्लिम समुदायको इतिहास निर्माण भएको हो।

अरब व्यापारी, रेशम मार्ग र नेपालको व्यापार

इस्लामको उदय भएपछि अरब व्यापारीहरू व्यापारका लागि दक्षिण एसियाका विभिन्न भागसम्म पुग्न थाले। सन् ७१२ तिर उनीहरू सिन्ध क्षेत्रसम्म पुगिसकेका थिए भने भारतको पश्चिमी तटमा पनि अरब जहाजहरूको नियमित आवतजावत हुन थालेको थियो। तर नेपाल समुद्रसँग जोडिएको देश थिएन। हिमालले घेरिएको भूपरिवेष्टित देश भएकाले अरब जहाजहरू यहाँ सीधै आउने सम्भावना थिएन।

यद्यपि, नेपाल त्यस समयको एउटा महत्त्वपूर्ण व्यापारिक केन्द्र भने अवश्य थियो। काठमाडौं उपत्यका भारतका पटना र बंगालबाट तिब्बतको ल्हासासम्म जाने हिमाली व्यापार मार्गको प्रमुख विश्रामस्थल मानिन्थ्यो। यही मार्ग हुँदै नुन, ऊन, सुनचाँदी, कस्तुरी, रेशम लगायतका बहुमूल्य सामानको किनबेच हुन्थ्यो। यी व्यापारिक गतिविधिमा मुस्लिम व्यापारीहरू पनि कुनै न कुनै रूपमा संलग्न भएको हुन सक्ने इतिहासकारहरूको अनुमान छ।

तर एउटा कुरा स्पष्ट रूपमा बुझ्न आवश्यक छ। प्रारम्भिक समयमा काठमाडौं उपत्यकामै मुस्लिम व्यापारीहरूले स्थायी रूपमा बसोबास गरेको भन्ने ठोस ऐतिहासिक प्रमाण भने अहिलेसम्म भेटिएको छैन। व्यापारसँगै नयाँ संस्कृति, भाषा र विचारहरू एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा पुग्नु स्वाभाविक हो। तर त्यस समयमै यहाँ मुस्लिम समुदाय बसोबास गरेको भन्ने लिखित प्रमाण पर्याप्त छैन। त्यसैले इतिहासको यस चरणलाई प्रमाणित तथ्यभन्दा बढी सम्भावना र इतिहासकारहरूको व्याख्याका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ।

नेपालमा मुस्लिम शक्तिको पहिलो ठूलो आक्रमण (सन् १३४९)

नेपालको इतिहासमा मुस्लिम शक्तिको पहिलो ठूलो र स्पष्ट रूपमा अभिलेखमा उल्लेख भएको घटना व्यापार होइन, आक्रमण थियो। वि.सं. १४०६ (सन् १३४९) तिर बंगालका सुल्तान समसुद्दिन इलियास शाहले आफ्नो सेनासहित काठमाडौं उपत्यकामाथि आक्रमण गरेका थिए। विभिन्न वंशावली र ऐतिहासिक स्रोतहरूका अनुसार उनका सेनाले पशुपतिनाथ, स्वयम्भू लगायतका केही धार्मिक स्थलमा क्षति पुर्‍याए, धनसम्पत्ति लुटे र त्यसपछि बंगालतर्फ फर्किए।

तर यो घटनाको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष बुझ्न आवश्यक छ। यो आक्रमणपछि नेपालमा कुनै मुस्लिम शासन स्थापना भएन, न त सुल्तानका सेना यहीं बसे। उनीहरूको उद्देश्य नेपालमा शासन गर्नुभन्दा पनि लुटपाट गरेर फर्किनु थियो। सेना फर्किएपछि काठमाडौं उपत्यका फेरि आफ्नै शासकहरूको नियन्त्रणमा रह्यो।

यो कुरा उल्लेख गर्नुको कारण पनि महत्त्वपूर्ण छ। कहिलेकाहीँ नेपालमा इस्लाम तरबारको बलमा फैलिएको भन्ने धारणा सुनिन्छ। तर उपलब्ध ऐतिहासिक प्रमाणले त्यस्तो देखाउँदैन। यो आक्रमण नेपाल र मुस्लिम शक्तिबीच भएको प्रारम्भिक द्वन्द्वमध्ये एक घटना मात्र थियो। आजका नेपाली मुस्लिम समुदायको उत्पत्ति यही आक्रमणबाट भएको होइन।

यद्यपि, यो आक्रमण कहिले भयो, त्यसबेला कति क्षति भयो र कुन–कुन स्थान प्रभावित भए भन्ने विषयमा इतिहासकारहरूबीच अझै केही मतभेद छन्। त्यसैले यस घटनालाई बुझ्दा उपलब्ध प्रमाण र फरक–फरक ऐतिहासिक व्याख्यालाई पनि ध्यानमा राख्नु आवश्यक हुन्छ।

मल्लकाल र कस्मिरबाट आएका मुस्लिम व्यापारी

नेपालमा स्थायी रूपमा बसोबास गरेको मुस्लिम समुदायको इतिहास खोज्दा हामी मल्लकालसम्म पुग्छौं। इतिहासकारहरूका अनुसार, नेपालमा बसोबास गर्ने पहिलो प्रमाणित मुस्लिम समुदाय यही समयमा देखिन्छ। त्यतिबेला काठमाडौं उपत्यका व्यापार, कला र संस्कृतिको समृद्ध केन्द्र थियो। भारत र तिब्बतलाई जोड्ने व्यापारिक मार्गका कारण यहाँ विभिन्न देश र क्षेत्रका व्यापारीहरू आउँथे। यही क्रममा कस्मिरबाट आएका मुस्लिम व्यापारीहरू पनि काठमाडौं उपत्यकामा बस्न थाले।

यी व्यापारीहरूले मुख्य रूपमा ऊनी शल, कपडा, रेशम तथा अन्य बहुमूल्य सामानको व्यापार गर्थे। उनीहरूले भारत, नेपाल र तिब्बतबीचको व्यापारलाई जोड्ने महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले। इतिहासमा उल्लेख भएअनुसार, राजा रत्न मल्ल र पछि राजा प्रताप मल्लको शासनकालमा उनीहरूलाई काठमाडौंमा बसोबास गर्ने र आफ्नो धार्मिक आस्थाअनुसार मस्जिद निर्माण गरेर पूजा–प्रार्थना गर्ने अनुमति दिइएको थियो।

काठमाडौंको रत्नपार्क नजिक रहेको कस्मिरी जामे मस्जिद, जसलाई कस्मिरी टकिया पनि भनिन्छ, नेपालकै सबैभन्दा पुरानो मस्जिद मानिन्छ। अधिकांश इतिहासकारका अनुसार यसको स्थापना प्रताप मल्लको शासनकालमा भएको मानिन्छ। यद्यपि, केही अध्ययनहरूले यसको इतिहास अझ पुरानो हुन सक्ने सम्भावना पनि औँल्याएका छन्।

समयसँगै यी कस्मिरी व्यापारीहरू काठमाडौंको समाजसँग घुलमिल हुँदै गए। उनीहरू केवल व्यापार गर्न आएका पाहुना मात्र रहेनन्, बरु यहीँ स्थायी रूपमा बसोबास गर्दै आफ्नै समुदायको विकास गरे। आज काठमाडौंमा बसोबास गर्ने पुराना मुस्लिम समुदायका धेरै परिवारहरूको जरा यिनै कस्मिरी व्यापारीहरूसम्म पुग्ने विश्वास गरिन्छ।

यद्यपि, एउटा कुरा स्पष्ट रूपमा बुझ्न आवश्यक छ। मल्लकालमा कस्मिरबाट आएका मुस्लिम व्यापारीहरूले नेपालमा बसोबास गरेको तथ्य प्रमाणित भए पनि, उनीहरू पहिलो पटक ठ्याक्कै कुन वर्ष र कुन राजाको शासनकालमा यहाँ आए भन्ने विषयमा इतिहासकारहरूबीच अझै पूर्ण सहमति छैन। त्यसैले यस विषयमा फरक–फरक ऐतिहासिक व्याख्या पाइन्छ।

कालिगड, शिल्पकार र चुरौटे समुदायको इतिहास

नेपालमा मुस्लिम समुदायको इतिहास केवल व्यापारीहरूसँग मात्र जोडिएको छैन। उनीहरूसँगै विभिन्न सीप भएका शिल्पकार र कालिगडहरू पनि नेपाल आएका थिए। इतिहासमा चुरा बनाउने, कपडामा रङ लगाउने, धातुको काम गर्ने तथा पछि बन्दुक र बारुद बनाउन सक्ने मुस्लिम कालिगडहरूको उल्लेख भेटिन्छ। उनीहरूको सीपले त्यतिबेलाको समाज र व्यापारमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याएको मानिन्छ।

नेपालका पहाडी क्षेत्रमा बसोबास गर्ने मुस्लिम समुदायलाई प्रायः चुरौटे भनेर चिनिन्छ। यो नाम उनीहरूको परम्परागत पेसासँग जोडिएको हो। उनीहरू गाउँ–गाउँ डुल्दै चुरा बेच्ने भएकाले उनीहरूलाई चुरौटे भन्न थालिएको विश्वास गरिन्छ। इतिहासकारहरूका अनुसार, यो समुदाय मल्लकालको उत्तरार्धदेखि शाहकालको सुरुआततिर भारतका विभिन्न भागबाट नेपाल आएका मानिसहरूको सन्तान हो।

समयसँगै यी समुदाय पहाडी समाजसँग घुलमिल भए। उनीहरूले नेपाली भाषा अपनाए, स्थानीय संस्कृतिसँग आफूलाई मिलाए र आफ्नै छुट्टै पहिचान निर्माण गरे। त्यसैले पहाडी मुस्लिम समुदायको भाषा, संस्कृति र जीवनशैली तराईका मुस्लिम समुदायभन्दा केही फरक देखिन्छ।

फ्रान्सेली इतिहासकार मार्क गबोरियोले चुरौटे समुदायको इतिहास, जीवनशैली र सामाजिक पहिचानबारे विस्तृत अध्ययन गरेका छन्। नेपाली मुस्लिम समुदायको इतिहास बुझ्न उनका अनुसन्धानहरू आज पनि महत्त्वपूर्ण सन्दर्भका रूपमा प्रयोग गरिन्छ।

शाहकाल र पृथ्वीनारायण शाह: इतिहासले के भन्छ?

नेपाली मुस्लिम इतिहासको सबैभन्दा धेरै चर्चा हुने विषयमध्ये एउटा पृथ्वीनारायण शाहको भूमिकासँग सम्बन्धित छ। यस विषयमा विभिन्न धारणा पाइन्छन्, तर सबै कुरा प्रमाणित इतिहास होइनन्।

नेपाल एकीकरणको समयमा गोरखा राज्यलाई आधुनिक हतियार, बन्दुक र बारुदको आवश्यकता थियो। त्यसैले लामो समयदेखि एउटा भनाइ चल्दै आएको छ कि पृथ्वीनारायण शाहले बन्दुक बनाउने र तोप ढाल्ने सीप भएका मुस्लिम कालिगडहरूलाई नेपाल ल्याएका थिए। केही समुदायका मौखिक इतिहास र केही लेखकहरूले पनि यो कुरा उल्लेख गरेका छन्।

तर यस विषयमा एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा बुझ्न आवश्यक छ। पृथ्वीनारायण शाहले यस्ता मुस्लिम कालिगडहरूलाई विशेष रूपमा बोलाएको वा उनीहरूको नाम उल्लेख गरेको बलियो प्राथमिक ऐतिहासिक प्रमाण भने अहिलेसम्म पर्याप्त रूपमा भेटिएको छैन। त्यसैले यसलाई प्रमाणित तथ्यभन्दा पनि इतिहासकारहरूको एउटा सम्भावित व्याख्याका रूपमा हेर्नु उपयुक्त हुन्छ।

अर्कोतर्फ, पृथ्वीनारायण शाहको दिव्य उपदेशले उनको राजनीतिक सोचलाई पनि स्पष्ट पार्छ। उनले नेपाललाई “असली हिन्दुस्तान” भनेका थिए र विदेशी शक्तिहरू तथा बाहिरी व्यापारीहरूको अत्यधिक प्रभावबाट देशलाई जोगाउनुपर्नेमा जोड दिएका थिए। विशेष गरी मुगल र युरोपेली व्यापारीहरूले नेपालको राजनीति र व्यापारमा प्रभाव जमाउन सक्ने सम्भावनाप्रति उनी सचेत देखिन्छन्।

यसको अर्थ उनी सबै मुसलमानका विरोधी थिए भन्ने होइन। इतिहासले देखाउने सम्भावित चित्र के हो भने, उनी दक्ष व्यक्तिको सीपको उपयोग गर्न तयार थिए, तर कुनै पनि विदेशी शक्ति नेपालको हितविपरीत प्रभावशाली बन्न नपाओस् भन्नेमा पनि उत्तिकै सतर्क थिए।

यसैले एउटा कुरा स्पष्ट रूपमा भन्न सकिन्छ। नेपालमा मुस्लिम समुदायको बसोबास पृथ्वीनारायण शाहको जन्मभन्दा धेरै अघिदेखि सुरु भइसकेको थियो। त्यसैले “नेपालमा मुसलमानहरू उनैले भित्र्याए” भन्ने दाबी इतिहाससँग मेल खाँदैन। त्यसैगरी “उनी मुसलमानका कट्टर विरोधी थिए” वा “सबै मुसलमानलाई नेपालबाट निकाले” भन्ने दाबी पनि प्रमाणले पुष्टि गर्दैन। यस विषयमा उपलब्ध प्रमाण सीमित भएकाले निष्कर्ष निकाल्दा सावधानी अपनाउनु नै उचित हुन्छ।

राणाकाल, तराईको बसाइँसराइ र बेगम हजरत महल

राणाकाल (वि.सं. १९०३–२००७ / सन् १८४६–१९५१) नेपालको मुस्लिम समुदायको इतिहासमा अर्को महत्त्वपूर्ण चरण हो। यस समयमा नेपाल र बेलायती भारतबीचको सम्बन्ध निकै नजिक थियो, जसको प्रभाव नेपालको जनसंख्यामा पनि देखियो।

राणा शासकहरूले तराई क्षेत्रमा खेती विस्तार र राजस्व बढाउने उद्देश्यले बसोबासलाई प्रोत्साहन दिए। त्यसपछि अवध, बिहार र उत्तर प्रदेशका सीमावर्ती क्षेत्रबाट ठूलो संख्यामा मानिसहरू नेपालको तराईमा आएर बस्न थाले। आज नेपालको सबैभन्दा ठूलो मुस्लिम समुदाय, अर्थात् तराई वा मधेसी मुसलमान, यही बसाइँसराइसँग जोडिएको मानिन्छ। उनीहरूको भाषा, संस्कृति र परम्परामा उत्तर भारतको प्रभाव आज पनि स्पष्ट देखिन्छ।

राणाकालकै अर्को महत्त्वपूर्ण घटना सन् १८५७ को भारतीय विद्रोहसँग जोडिएको छ। विद्रोह असफल भएपछि अवधकी रानी बेगम हजरत महल नेपाल आइन् र उनले काठमाडौंमा शरण पाइन्। वि.सं. १९३५ (सन् १८७९) मा उनको निधन भएपछि काठमाडौंको घण्टाघर नजिक रहेको जामे मस्जिद परिसरमा उनको मजार बनाइयो, जुन आज पनि इतिहासको एउटा महत्त्वपूर्ण सम्झनाका रूपमा रहेको छ।

यसरी राणाकालले नेपालको मुस्लिम इतिहासमा दुई ठूला परिवर्तन ल्यायो। पहिलो, तराई क्षेत्रमा ठूलो संख्यामा मुस्लिम समुदायको स्थायी बसोबास भयो। दोस्रो, भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनसँग जोडिएकी बेगम हजरत महलजस्ता ऐतिहासिक व्यक्तित्वले नेपालमा शरण पाए। यी दुवै घटनाले नेपालको मुस्लिम समुदायको इतिहासलाई नयाँ दिशा दिएका छन्।

आधुनिक नेपालका मुस्लिम समुदाय

आजको नेपालमा मुसलमानहरू हिन्दू र बौद्धपछि तेस्रो ठूलो धार्मिक समुदायका रूपमा रहेका छन्। वि.सं. २०६८ (सन् २०११) को राष्ट्रिय जनगणनाअनुसार उनीहरू कुल जनसंख्याको करिब ४.४ प्रतिशत थिए। वि.सं. २०७८ (सन् २०२१) को जनगणनामा यो संख्या झन्डै ५ प्रतिशत पुगेको देखिन्छ। यसले नेपालमा मुस्लिम समुदायको उपस्थिति र विविधता दुवै बढ्दै गएको संकेत गर्छ।

तर नेपाली मुसलमानहरू एउटै समुदाय मात्र होइनन्। उनीहरूको इतिहास, भाषा र संस्कृतिका आधारमा उनीहरूलाई मुख्यतः तीन समूहमा बुझ्न सकिन्छ।

पहिलो, काठमाडौंका कस्मिरी मुसलमान, जसका पुर्खा मल्लकालमा व्यापारका लागि नेपाल आएका थिए। दोस्रो, तराई वा मधेसी मुसलमान, जो आज नेपालको सबैभन्दा ठूलो मुस्लिम समुदाय हुन् र मुख्य रूपमा तराईका जिल्लाहरूमा बसोबास गर्छन्। तेस्रो, पहाडी वा चुरौटे मुसलमान, जो धेरै पुस्तादेखि पहाडी समाजसँग घुलमिल भएका छन् र नेपाली भाषालाई आफ्नो मुख्य भाषाका रूपमा प्रयोग गर्छन्।

मुस्लिम समुदाय विशेषगरी कपिलवस्तु, बाँके, रौतहट, बारा, पर्सा, सुनसरी लगायतका तराई जिल्लाहरूमा बढी बसोबास गर्छ। धार्मिक रूपमा अधिकांश सुन्नी सम्प्रदायका छन् भने केही शिया समुदायका पनि छन्। भाषा र संस्कृतिमा पनि विविधता पाइन्छ। कसैले उर्दू बोल्छन्, कसैले अवधी, कसैले मैथिली, त कसैले नेपालीलाई आफ्नो मातृभाषाकै रूपमा प्रयोग गर्छन्।

राजनीतिक रूपमा पनि पछिल्ला दशकहरूमा ठूलो परिवर्तन आएको छ। नेपाल लामो समयसम्म हिन्दू राज्यका रूपमा रह्यो। तर वि.सं. २०६३ को राजनीतिक परिवर्तनपछि सुरु भएको प्रक्रियाले वि.सं. २०७२ (सन् २०१५) को संविधानमार्फत नेपाललाई धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र घोषणा गर्यो। यससँगै मुस्लिम समुदायसहित अन्य अल्पसंख्यक समुदायहरूको अधिकार, प्रतिनिधित्व, शिक्षा र पहिचानका विषयमा नयाँ बहस र अवसरहरू खुल्न थाले।

इतिहास बुझ्दा तथ्य, व्याख्या र मिथक छुट्याउनु किन आवश्यक छ?

नेपालका मुसलमानहरूको इतिहास निकै लामो र विविध छ। तर यो इतिहास बुझ्दा प्रमाणित तथ्य, इतिहासकारहरूको व्याख्या र लोकमा प्रचलित मिथकबीचको फरक छुट्याउन पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।

प्रमाणित ऐतिहासिक तथ्यहरूमा सन् १३४९ मा बंगालका सुल्तान समसुद्दिन इलियास शाहको आक्रमण, मल्लकालमा कस्मिरी मुस्लिम व्यापारीहरूको बसोबास, काठमाडौंको कस्मिरी जामे मस्जिदको ऐतिहासिक महत्त्व, राणाकालमा तराई क्षेत्रमा भएको मुस्लिम बसाइँसराइ, बेगम हजरत महलको नेपालमा शरण तथा राष्ट्रिय जनगणनाका तथ्याङ्कहरू पर्छन्।

यसबाहेक केही विषय यस्ता पनि छन्, जहाँ इतिहासकारहरूबीच अझै मतैक्य छैन। उदाहरणका लागि, पृथ्वीनारायण शाहले मुस्लिम बन्दुकसाज वा कालिगडहरूलाई विशेष रूपमा नेपाल ल्याएका थिए कि थिएनन्, कस्मिरी जामे मस्जिदको वास्तविक स्थापना कहिले भयो, वा प्रारम्भिक रेशम मार्गमार्फत मुस्लिम समुदायको नेपालसँग कति गहिरो सम्बन्ध थियो भन्ने विषयमा फरक–फरक धारणा पाइन्छ। उपलब्ध प्रमाण सीमित भएकाले यस्ता विषयमा निश्चित निष्कर्ष निकाल्न सकिँदैन।

त्यसैगरी, इतिहाससँग मेल नखाने केही लोकप्रिय धारणाहरू पनि छन्। इस्लाम नेपालमा मुख्य रूपमा आक्रमण गरेर फैलिएको हो, नेपालका सबै मुसलमानलाई पृथ्वीनारायण शाहले नै भित्र्याएका हुन्, वा नेपाली मुसलमानहरू सबै हालै भारतबाट आएका विदेशी हुन् भन्ने दाबीहरूलाई उपलब्ध ऐतिहासिक प्रमाणले समर्थन गर्दैनन्।

त्यसैले नेपालको मुस्लिम समुदायको इतिहासलाई बुझ्ने सबैभन्दा राम्रो उपाय भनेको भावनाभन्दा तथ्यलाई, हल्लाभन्दा प्रमाणलाई र मिथकभन्दा इतिहासलाई आधार बनाउनु हो। त्यसो गर्दा मात्र हामी नेपालका सबै समुदायको साझा इतिहासलाई निष्पक्ष र सम्मानपूर्वक बुझ्न सक्छौँ।

निष्कर्ष

नेपालमा मुसलमानहरूको इतिहास कुनै एउटै घटना, युद्ध वा शासकसँग मात्र जोडिएको कथा होइन। यो व्यापार, बसाइँसराइ, सीप, शरण र विभिन्न समयमा भएका सामाजिक परिवर्तनहरूले बिस्तारै निर्माण गरेको लामो यात्रा हो। कस्मिरका व्यापारीदेखि पहाडका चुरौटे समुदाय, तराईका मधेसी मुसलमानदेखि काठमाडौंका पुराना मुस्लिम बस्तीहरूसम्म यो इतिहास नेपालकै सामाजिक र सांस्कृतिक यात्राको एउटा अभिन्न हिस्सा बनेको छ।

इतिहासले देखाउँछ कि नेपालका मुसलमानहरू शताब्दीयौँदेखि यही समाजसँगै बाँचे, काम गरे र आफ्नै पहिचान निर्माण गर्दै आए।

इतिहास बुझ्ने सबैभन्दा सही बाटो भनेको प्रमाणमा आधारित तथ्यलाई स्वीकार गर्नु, मतभेद भएका विषयलाई खुला रूपमा बुझ्नु र मिथकभन्दा वास्तविक इतिहासलाई प्राथमिकता दिनु हो। त्यसो गर्न सके मात्र हामी नेपालका सबै समुदायको साझा इतिहासलाई निष्पक्ष रूपमा बुझ्न सक्छौँ र त्यसप्रति उचित सम्मान व्यक्त गर्न सक्छौँ।❤️