“एउटा साम्राज्य जसले १,२०० वर्षभन्दा बढी नेपाललाई आफ्नो छातीमा राख्यो, तर आज हाम्रा पाठ्यपुस्तकमा त्यसको नाम मुस्किलले दुई पृष्ठमा सिमित छ।”
सुरुमा एउटा प्रश्न
तपाईंलाई थाहा छ, काठमाडौं उपत्यकालाई “यलखोम” भनिन्थ्यो? पाटनलाई “याल”, भक्तपुरलाई “खोप”, र काठमाडौंलाई “युस”?
यी नामहरू कसले दियो? लिच्छवीले? मल्लले? शाहले?
होइन।
यी नाम दिने मान्छेहरू थिए किरात। नेपालको सबैभन्दा पहिलो, सबैभन्दा लामो, र सबैभन्दा बढी बिर्सिएको राजवंश।
आज हामी तिनकै खोजीमा जाँदैछौं।
किरात को थिए?
इतिहासकारहरूका अनुसार किरातहरू मंगोलियन मूलका एक शक्तिशाली जनजाति थिए, हिमालयका कुशल योद्धा, प्रकृतिका उपासक, र पहाडी व्यापारका धनी। उनीहरू हाम्रो युगभन्दा करिब ८०० वर्ष अघि नेपालको इतिहासमा प्रकट हुन्छन्।
तर किरातको उपस्थिति त्योभन्दा पनि पुरानो छ।
ऋग्वेद, अथर्ववेद, महाभारत, रामायण, यी सबै प्राचीन ग्रन्थहरूमा “किरात” जातिको उल्लेख छ। अर्थात् जब भारतमा वैदिक सभ्यता फुल्दै थियो, तब पनि किरात जाति यो हिमाली भूमिमा बसोबास गर्दै थिए।
वेद व्यासले लेखेको “विश्वको वेद” मा पनि यस क्षेत्रमा बस्ने मान्छेहरूलाई “किरात” भनेर उल्लेख गरिएको छ।
यलम्बर: एउटा राजाको जन्म
किरात राजवंशको पहिलो राजा थिए, यलम्बर (Yalambar), जसलाई याल्लुङ हाङ पनि भनिन्छ।
उनको कथा महाभारतसँग जोडिएको छ। भनिन्छ, कुरुक्षेत्रको युद्धमा यलम्बर आफ्नो विशाल सेना लिएर पुगेका थिए। पाण्डव र कौरव दुवैतिरबाट आग्रह आयो, “हाम्रो तर्फ लड।”
तर यलम्बरले भने, “म हार्ने पक्षको तर्फ लड्नेछु।”
यो सुनेपछि कृष्णले बुझे, यदि यलम्बर हार्ने पक्षसँग लडे भने त्यो पक्ष जित्नेछ, र युद्धको परिणाम अनिश्चित हुनेछ। त्यसैले भनिन्छ, कृष्णले सुदर्शन चक्रले यलम्बरको शिर काटे। र यलम्बरको अन्तिम इच्छा थियो, “युद्धको अन्त्य मेरो आँखाले देख्न पाऊँ।”
यो कथा पौराणिक हो, तर यसले एउटा कुरा प्रस्ट गर्छ, किरात राजाहरूको प्रभाव यति ठूलो थियो कि उनीहरू महाभारतको महाकथामा पनि ठाउँ पाए।
यलम्बरले महिषपाल वंशका अन्तिम राजा भुवनसिंहलाई पराजित गरेर काठमाडौं उपत्यकामा किरात राज्यको स्थापना गरे। उनको राज्य पश्चिममा त्रिशुलीदेखि पूर्वमा तिस्ता नदीसम्म फैलिएको थियो।
१,२०० वर्षको साम्राज्य र २९ राजाहरू
किरात राजवंश कुनै छोटो अध्याय होइन।
इतिहासकारहरूका अनुसार करिब ९०० ई.पू. देखि ३०० ई.सम्म, अर्थात् लगभग १,२०० वर्षसम्म, किरात राजाहरूले नेपालमा राज गरे। यो नेपालको इतिहासमा कुनै पनि एकल राजवंशको सबैभन्दा लामो शासनकाल हो।
विभिन्न बंशावलीहरूमा २७ देखि ३२ सम्म राजाहरूको उल्लेख छ। तर सबैभन्दा प्रचलित सूचीमा २९ राजाहरू उल्लेख गरिएका छन्:
यलम्बर, पावी, स्कन्धर, बलम्ब, ह्रिति, हुमति, जितेदस्ती, गलिञ्ज, पुष्क, सुयर्म, पाप, बुंका, स्वनन्द, स्थुंको, जिङ्ग्री, नाने, लुका, थोर, थोको, वर्म, गुज, पुष्कर, केशु, सुज, संस, गुणम, खिम्बु, पटुका र गस्ती (अन्तिम किरात राजा)।
किरात शासनकालका तीन ऐतिहासिक क्षण
२९ राजाहरूको लामो शृंखलामा तीन क्षणहरू विशेष रूपमा ऐतिहासिक छन्:
१. गौतम बुद्धको आगमन
सातौं किरात राजा जितेदस्तीको शासनकालमा स्वयं गौतम बुद्ध आफ्ना शिष्यहरूसँग काठमाडौं उपत्यका आए। उनले स्वयम्भू र गुहेश्वरी मन्दिरमा पूजा गरे र बौद्ध धर्मको प्रचार गरे। किरात शासकहरूको उदार नीतिकै कारण नेपालमा बौद्ध धर्म फस्टाउन पायो।
२. सम्राट अशोकको भ्रमण
चौधौं किरात राजा स्थुंकोको शासनकालमा (करिब २५० ई.पू.) भारतका महान सम्राट अशोक लुम्बिनी तीर्थयात्रामा आए। उनले बुद्धको जन्मस्थल चिह्नित गर्न शिलापत्र र स्तम्भ राखे। अशोकको छोरी चारुमती नेपालमै बसिन् र “देवपाटन” नामक नगर बसाइन्, जुन आजको चाबहिल हो।
३. जैन धर्मको प्रवेश
पन्ध्रौं किरात राजा जिङ्ग्रीको शासनकालमा महावीर जैनका एक शिष्य भद्रबाहु नेपाल आए। तर नेपाली जनताले जैन धर्म स्वीकार गरेनन्। यसले किरात शासनकालको धार्मिक बहुलवाद झल्काउँछ।
किरात: सिर्फ योद्धा होइन, सभ्यताका निर्माता
हाम्रा पाठ्यपुस्तकले किरातलाई “पहाडी जंगली योद्धा” जस्तो देखाउने गरेका छन्। तर सत्य एकदम फरक छ।
शासन व्यवस्था: किरात राजाहरूले “कुथेर, शूली, लिङ्गवाल, मापचोक” जस्ता ठाउँहरूमा न्यायालयहरू स्थापना गरेका थिए। अपराधीलाई कठोर सजाय दिइन्थ्यो। महिला र पुरुष समान व्यवहार पाउँथे।
व्यापार: किरातहरू हिमालयन व्यापारका दक्ष खेलाडी थिए। नुन र ऊन उत्तरतिर, चामल र फलाम दक्षिणतिर। यो व्यापारिक सञ्जालले नेपाललाई भारत, तिब्बत र चीनसँग जोडेको थियो।
धर्म र संस्कृति: किरातहरूको आफ्नै पवित्र ग्रन्थ थियो, मुन्धुम, जुन प्रकृति, पूर्खा र जीवनको दर्शनको मौखिक संग्रह हो। उनीहरूको मूल धर्म प्रकृति पूजा थियो। सूर्य, चन्द्रमा, नदी र रूखहरूलाई पूजा गरिन्थ्यो।
वास्तुकला: किरातेश्वर महादेव र विरूपाक्षका मूर्तिहरू किरात वास्तुकलाको उच्च स्तर प्रमाणित गर्छन्। स्तूप, पगोडा र मन्दिरहरू किरात कालमा निर्मित बौद्ध कलाको नमूनामा बनाइएका थिए।
तब किरात साम्राज्य हरायो कहाँ?
यही प्रश्नको उत्तर खोज्दा इतिहास रहस्यमय बन्छ।
किरात राजवंशको पतन एकैचोटि भएन। यो एउटा बिस्तारै घट्दो प्रक्रिया थियो।
अन्तिम किरात राजा गस्तीको पालामा पश्चिमबाट सोम वंशका राजाहरूले पटक–पटक आक्रमण गरे। गस्तीले गोकर्ण छाडेर शंखमूलमा बसाइँ सारे। तर दबाब बढ्दै गयो।
अन्तमा लिच्छवी राजा निमिषाले गस्तीलाई पराजित गरे र नेपालमा लिच्छवी युगको सुरुआत भयो।
तर किरातहरू हारेर बिलाएनन्।
पराजितपछि उनीहरू पूर्वतर्फ सरे। खोटाङ, धनकुटा, तेह्रथुम, ताप्लेजुङ। त्यहाँ उनीहरूले आफ्नो “किरात राज्य” पुनर्स्थापना गरे, बानेपादेखि सिक्किमसम्म फैलिएको।
किरात आज पनि जीवित छन्
इतिहासले किरात राजवंश मेटायो, तर किरात सभ्यता मेटिएन।
आज नेपालमा राई, लिम्बू, सुनुवार र याक्खा, यी चार प्रमुख समुदायहरू किरातका प्रत्यक्ष वंशज हुन्। उनीहरूको भाषा, संस्कृति र मुन्धुम आजसम्म जीवित छ।
उनीहरूका उत्सवहरू उभौली र उधौली ऋतु परिवर्तन र पूर्खाहरूको सम्मानमा मनाइन्छन्। च्याब्रुङ ढोल र झ्याम्टाको तालमा नाचिने साकेला नृत्य किरात सभ्यताकै जीवित अवशेष हो।
काठमाडौंको किरातेश्वर महादेव मन्दिर आजसम्म किरात स्थापत्यकलाको साक्षी बनेर उभिएको छ।
त्यसो भए इतिहासले किरातलाई किन भुल्यो?
यो प्रश्नको उत्तर असहज छ।
लिच्छवी र मल्ल राजाहरू आएपछि संस्कृत भाषा र हिन्दू कर्मकाण्डको प्रभाव बढ्यो। किरातको मौखिक परम्परा, मुन्धुम, लेखिएको थिएन, त्यसैले सजिलै बिर्सियो।
पृथ्वीनारायण शाहको एकीकरण अभियानपछि इतिहास थप केन्द्रीकृत भयो। राणाकालमा इतिहास लेख्ने काम दरबारको नियन्त्रणमा थियो र किरात जस्ता आदिवासी सभ्यताहरूलाई “मुख्य धारा” बाहिर राखियो।
शिक्षाशास्त्री र इतिहासकार बाबुराम आचार्यदेखि इमान सिं चेम्जोङसम्म धेरैले किरात इतिहास जोगाउन प्रयास गरे। तर पाठ्यपुस्तकहरूमा किरात आज पनि “एउटा प्रारम्भिक राजवंश”को एक अनुच्छेदमा सिमित छ।
अन्तमा
इतिहास कहिल्यै एकतर्फी हुँदैन।
किरात राजवंशको कथा हराएको होइन, बरु यो समयको तहमा थिचिएको छ। केही इतिहासकारहरू भन्छन् कि लिच्छवी र मल्ल युगमा संस्कृत र हिन्दू परम्पराको प्रभुत्व बढ्दा किरातको मौखिक परम्परा ओझेलमा पर्यो। अर्कातिर केही विद्वानहरूको तर्क छ कि किरात सभ्यता पूर्णतः हराएन, बरु यो नेपाली समाजको रगतमा घुलमिल भयो र लिच्छवी, मल्ल र शाह युगको जग बन्यो।
दुवै दृष्टिकोणमा सत्यता छ।
यो पनि सत्य हो कि किरात इतिहासका धेरै पाटाहरू अझैसम्म अनुसन्धानको पर्खाइमा छन्। लिखित प्रमाणहरूको अभावले गर्दा किरात राजाहरूको पूरा कथा निर्विवाद रूपमा प्रस्तुत गर्न गाह्रो छ। इतिहासकार बाबुराम आचार्यदेखि इमान सिं चेम्जोङसम्मले यस विषयमा महत्वपूर्ण योगदान दिए, तर अझैसम्म धेरै प्रश्नहरूको उत्तर खोजिँदैछ।
जे होस्, एउटा कुरा निर्विवाद छ। आजका राई, लिम्बू, सुनुवार र याक्खा समुदायहरूको भाषा, संस्कृति र मुन्धुम परम्परामा किरात सभ्यता आजसम्म जीवित छ। साकेला नृत्य, उभौली र उधौली पर्व, र च्याब्रुङको तालमा हजारौं वर्ष पुरानो एउटा सभ्यताको सास अझैसम्म चलिरहेको छ।
किरात राजवंश इतिहासको पानाबाट हराउन सक्छ, तर यसले नेपाली सभ्यतामा छाडेको छाप मेटिने छैन।
स्रोतहरू:
