“रातको १ बजिसकेको थियो। एउटा १७ वर्षे केटा ओछ्यानमा पल्टिएको थियो ‘अब यो भिडियो अन्तिम’ भनेर उसले मोबाइल समात्यो। तर अर्को भिडियो अझै रोचक थियो, त्यसपछि अर्को अझै bold, अझै आकर्षक। उसले थाहा नै पाएन एक घण्टा बितिसकेको थियो। बिहान उठ्दा उसलाई थाहा थिएन उसले के–के हेर्यो, तर उसको दिमाग भने बदलिन थालिसकेको थियो।”
यो केवल एउटा कथा होइन, आजको हजारौं युवाहरूको वास्तविकता हो। सामाजिक सञ्जालले हामीलाई केवल मनोरञ्जन दिइरहेको छैन यसले हाम्रो ध्यान, हाम्रो सोच, हाम्रो चाहना र अन्ततः हाम्रो व्यवहारलाई पनि पुनःनिर्माण गरिरहेको छ। विशेषगरी, पछिल्ला केही वर्षहरूमा सामाजिक सञ्जालमा बढ्दो nudity, suggestive content र hyper-sexualized visuals कुनै आकस्मिक विकास होइन। यो एउटा गहिरो, योजनाबद्ध र आर्थिक रूपमा प्रेरित प्रणालीको परिणाम हो।
सुरुवातमा सामाजिक सञ्जाल केवल मानिसहरूलाई जोड्ने माध्यम थियो। फेसबुक, युट्युब वा इन्स्टाग्रामको प्रारम्भिक दिनहरूमा सामग्रीहरू व्यक्तिगत अनुभव, जानकारी र सिर्जनात्मक अभिव्यक्तिमा केन्द्रित थिए। तर समयसँगै एउटा कुरा स्पष्ट भयो, डिजिटल दुनियाँमा सबैभन्दा मूल्यवान वस्तु पैसा होइन, “ध्यान” हो। जसले प्रयोगकर्ताको ध्यान लामो समयसम्म समात्न सक्छ, उसैले बजार जित्छ। यही प्रतिस्पर्धाले सामग्रीको स्वरूपलाई बिस्तारै बदल्न थाल्यो।
मानव मस्तिष्क स्वभावतः दृश्य, भावना र यौन संकेतप्रति संवेदनशील हुन्छ। यही मनोवैज्ञानिक पक्षलाई प्रयोग गर्दै, प्लेटफर्महरूले यस्तो सामग्रीलाई प्राथमिकता दिन थाले जसले प्रयोगकर्तालाई रोक्छ, झस्काउँछ र फेरि–फेरि फर्काउँछ। सुरुमा हल्का मनोरञ्जनबाट सुरु भएको सामग्री बिस्तारै suggestive, त्यसपछि bold, र अन्ततः nudity नजिक पुग्न थाल्यो। यो परिवर्तन एकैचोटि भएको होइन, तर निरन्तर algorithmic push को परिणाम हो।
सामाजिक सञ्जालको वास्तविक शक्ति यसको algorithm मा लुकेको छ। यो algorithm कुनै साधारण कोड होइन, यो प्रयोगकर्ताको व्यवहारलाई पढ्ने र त्यसै अनुसार प्रतिक्रिया दिने एक प्रकारको बुद्धिमत्ता हो। तपाईंले कुन भिडियोमा केही सेकेन्ड बढी रोकिनुभयो, कुन पोस्टलाई स्किप गर्नुभयो, कुनमा प्रतिक्रिया दिनुभयो, यी सबै डेटा संकलन गरेर algorithm ले तपाईंको मनोविज्ञानको एउटा प्रोफाइल बनाउँछ। त्यसपछि तपाईंलाई त्यही सामग्रीको निरन्तर आपूर्ति गरिन्छ जुन तपाईंलाई सबैभन्दा बढी आकर्षित गर्छ।
यस प्रक्रियालाई “dopamine loop” भनेर चिनिन्छ। छोटो भिडियो, छिटो सन्तुष्टि, लगातार नयाँ उत्तेजना, यी सबैले दिमागमा dopamine release गराउँछन्। यसले प्रयोगकर्तालाई बारम्बार स्क्रोल गर्न प्रेरित गर्छ। यहाँ समस्या के हो भने, यस्तो loop मा सबैभन्दा छिटो काम गर्ने सामग्री प्रायः emotional वा sexual nature को हुन्छ। त्यसैले nudity वा suggestive content algorithm का लागि “high-performing asset” बन्छ।
यसको सबैभन्दा ठूलो प्रभाव युवापुस्तामा देखिन्छ। आजका युवा डिजिटल वातावरणमै हुर्किरहेका छन्, जहाँ उनीहरूको perception, aspiration र identity नै social media ले निर्माण गरिरहेको छ। जब उनीहरूले निरन्तर edited bodies, unrealistic beauty standards र hyper-glamorized जीवनशैली देख्छन्, उनीहरूको वास्तविकताप्रतिको बुझाइ विकृत हुन थाल्छ। आफूलाई अरूसँग तुलना गर्ने प्रवृत्ति बढ्छ, जसले आत्मविश्वास घटाउँछ र मानसिक दबाब बढाउँछ।
कम उमेरमै यस्ता सामग्रीको exposure हुँदा, सम्बन्ध र यौनिकताको बारेमा गलत बुझाइ विकास हुन्छ। वास्तविक सम्बन्धको गहिराइभन्दा बाहिरी आकर्षणलाई प्राथमिकता दिने सोच बढ्छ। यसले भविष्यमा emotional disconnect, trust issues र relationship instability निम्त्याउन सक्छ। साथै, short-form content ले ध्यान केन्द्रित गर्ने क्षमता कमजोर बनाउँछ। गहिरो रूपमा सोच्ने, पढ्ने वा लामो समय एउटै काममा ध्यान दिन सक्ने क्षमता घट्दै जान्छ।
विश्वका विभिन्न देशहरूले यो समस्या गम्भीर रूपमा लिन थालेका छन्। युरोपेली देशहरूले Digital Services Act मार्फत प्लेटफर्महरूलाई harmful content नियन्त्रण गर्न बाध्य बनाएका छन्। चीनले algorithm नियन्त्रण गर्दै नाबालिगहरूका लागि screen time सीमित गरेको छ। अमेरिकामा पनि social media regulation र child protection सम्बन्धी बहस तीव्र बन्दै गएको छ। यी कदमहरूले एउटा कुरा देखाउँछ, केवल व्यक्तिगत समस्या होइन, यो सामाजिक र राष्ट्रिय स्तरको चुनौती हो।
नेपाल जस्तो देशमा यसको प्रभाव अझ जटिल छ। एकातिर परम्परागत सांस्कृतिक मूल्यहरू छन्, अर्कोतर्फ globalized digital content को खुला पहुँच। यसले समाजमा द्वन्द्व सिर्जना गरिरहेको छ। युवाहरू बिना कुनै फिल्टर वा मार्गदर्शन यस्ता सामग्रीमा exposure भइरहेका छन्। शिक्षा प्रणालीमा ध्यान विचलित भइरहेको छ, productivity घट्दै गएको छ, र सामाजिक व्यवहारमा परिवर्तन देखिन थालेको छ।
यस बीचमा “influencer culture” पनि एउटा महत्वपूर्ण पक्ष बनेको छ। धेरै तथाकथित influencer हरूले “content creation” को नाममा attention hunting गरिरहेका छन्। उनीहरूलाई थाहा छ, जति bold, जति controversial, त्यति reach। यसले एउटा खतरनाक cycle बनाएको छ जहाँ originality भन्दा algorithm pleasing content ले प्राथमिकता पाउँछ। धेरैजसोले influence को जिम्मेवारी भन्दा popularity को लालच रोजेका छन्। परिणामस्वरूप, उनीहरूले अनजानेमा होइन, प्रायः जानाजान नै यस्तो trend लाई बढावा दिइरहेका छन्।
सामाजिक सञ्जालको dark side यही हो, यो केवल platform होइन, यो behavior manipulation system हो। यसको रणनीति सरल छ: Hook, Hold, Repeat। सुरुमा तपाईंलाई आकर्षित गरिन्छ, त्यसपछि लामो समय रोकिन्छ, र अन्ततः तपाईंलाई फेरि फर्काइन्छ। यस प्रक्रियामा प्रयोगकर्ताको समय मात्र होइन, उसको सोच र प्राथमिकताहरू पनि परिवर्तन गरिन्छ।
यदि यो प्रवृत्ति नियन्त्रण गरिएन भने भविष्य गम्भीर हुन सक्छ। समाजमा nudity र sexual content प्रति संवेदनशीलता घट्दै जान्छ, जसलाई desensitization भनिन्छ। सम्बन्धहरूमा unrealistic expectation बढ्छ, जसले emotional instability ल्याउँछ। मानसिक स्वास्थ्य समस्या, जस्तै anxiety, loneliness र addiction, बढ्न सक्छ। सबैभन्दा खतरनाक कुरा भनेको identity crisis हो, जहाँ व्यक्तिले आफूलाई अरूको digital image सँग तुलना गर्दै आफ्नो वास्तविकता हराउन थाल्छ।
समाधान बहुआयामिक हुनुपर्छ। व्यक्तिगत स्तरमा सचेत प्रयोग, screen time नियन्त्रण र content awareness एकदमै आवश्यक छ। परिवार र शिक्षाले digital literacy मा जोड दिनुपर्छ। सरकारले स्पष्ट नीति र regulation ल्याउनुपर्छ। र सबैभन्दा महत्वपूर्ण. प्लेटफर्महरूले ethical responsibility लिनुपर्छ।
अन्ततः प्रश्न केवल सामाजिक सञ्जालको होइन, हाम्रो नियन्त्रणको हो। हामीले के हेर्ने भन्ने निर्णय हामीले गर्छौं भन्ने लाग्न सक्छ, तर धेरै अवस्थामा त्यो निर्णय पहिले नै algorithm ले गरिसकेको हुन्छ। हामी केवल स्क्रोल गरिरहेका छैनौं, हामीलाई स्क्रोल गराइँदै छ।
अब प्रश्न स्पष्ट छ, हामी यो खेल बुझेर सचेत हुने कि यही लहरमा बगिरहने?
