हिमालको छोरो: निर्मल पुर्जाको उदय, विवाद र अन्तिम विश्राम

हिउँको विशाल सेतो मरुभूमि। समुन्द्र सतहभन्दा आठ हजार मिटरमाथिको त्यो उचाइ, जहाँ हावामा अक्सिजनको मात्रा आधाभन्दा पनि कम हुन्छ र एउटा सानो गल्तीको अर्थ सीधा मृत्यु हुन्छ।

संसारका सबैभन्दा अग्ला र ज्यानमारा चौधवटा हिमशिखरहरू। ती चुचुराहरू चुम्न मानिसहरूलाई वर्षौँ, दशकौँ लाग्थ्यो। कति त तिनै हिमालको हिउँभित्र सदाका लागि बिलाउँथे। तर एउटा नेपाली युवाले तिनै असम्भव मानिएका चौधवटै टाकुराहरू केवल छ महिना छ दिनमा चुमेर सम्पूर्ण विश्वलाई स्तब्ध पारिदिए।

ती व्यक्ति थिए निर्मल पुर्जा, जसलाई संसारले ‘निम्सदाई’ भनेर चिन्यो।

म्याग्दीको एउटा सानो गाउँको धुले बाटोबाट सुरु भएको उनको जीवनको यात्रा सगरमाथाको चुचुरो हुँदै बेलायती सेनाको विशेष जलसेना दलसम्म पुग्यो। त्यसपछि पर्वतारोहणको इतिहासमा कहिल्यै नलेखिएको एउटा नयाँ अध्याय कोरियो। तर, सफलताको चुचुरो जति अग्लो हुन्छ, त्यसको छाया पनि त्यति नै गहिरो र अँध्यारो हुँदो रहेछ।

सङ्गृहको यस विशेष वृत्तचित्र कथामा आज हामी निर्मल पुर्जाको अदभुत उदय, उनले सामना गरेका आँधीबेहरी, उनलाई घेरेका विवादहरू र पाकिस्तानी हिमालको काखमा समाप्त भएको उनको सिङ्गो जीवनको सत्यलाई नजिकबाट बुझ्ने प्रयास गर्दैछौँ।

म्याग्दीको माटोदेखि बेलायती फौजसम्म

निर्मल पुर्जाको जन्म वि.सं. २०४० साउन १० गते म्याग्दी जिल्लाको विकट गाउँमा भएको थियो। पछि उनको परिवार मधेशको समथर भूभाग चितवन झर्यो। लाहुरे परिवारमा हुर्किएका उनको सुरुवाती सपना आफ्ना बुबा र दाजुहरूजस्तै गोर्खा रेजिमेन्टमा भर्ती हुनु नै थियो। कडा शारीरिक अभ्यास र मिहिनेतपछि उनी वि.सं. २०६० मा बेलायती सेनाको गोर्खा राइफल्समा छनोट भए।

तर निर्मल यत्तिकैमा रोकिने मान्छे थिएनन्। उनले बेलायती सेनाको सबैभन्दा कठिन, चुनौतीपूर्ण र अत्यन्त गोप्य मानिने विशेष जलसेना दल (Special Boat Service – SBS) मा प्रवेश गर्ने लक्ष्य राखे। यो एउटा यस्तो सैन्य टोली थियो, जहाँ प्रवेश पाउनु भनेको असम्भवप्रायः मानिन्थ्यो। उनले त्यो असम्भवलाई सम्भव बनाए र वि.सं. २०६६ मा विशेष जलसेना दलमा प्रवेश पाउने पहिलो नेपाली गोर्खा बने।

सेनाको त्यो कठोर तालिम, अफगानिस्तानको युद्धभूमि र हिमाली युद्धकलाको अभ्यासले उनलाई शारीरिक रूपमा मात्र होइन, मानसिक रूपमा पनि कहिल्यै हार नमानी अघि बढ्ने एउटा दह्रो मान्छे बनायो। त्यही अनुशासन र हिम्मत नै पछि गएर हिमालको उचाइमा उनको सबैभन्दा ठूलो हतियार बन्यो।

परियोजना सम्भव: छ महिनामा चौध शिखर

वि.सं. २०७५ मा निर्मलले एउटा यस्तो निर्णय गरे, जसले उनका साथीभाइ र परिवारलाई अचम्ममा पार्यो। उनले बेलायती सेनाको सुरक्षित र प्रतिष्ठित जागिर, पेन्सन र सुनिश्चित भविष्य छाडेर हिमालतिर पूर्ण रूपमा पाइला बढाउने घोषणा गरे।

उनको अगाडि एउटा विशाल लक्ष्य थियो, संसारका १४ वटा आठ हजार मिटरभन्दा अग्ला हिमालहरू केवल छ महिनाभित्र चढ्ने। यसअघि यो कीर्तिमान बनाउन पोल्यान्डका आरोही जेर्ची कुकुचकालाई झन्डै आठ वर्ष लागेको थियो। धेरैले निर्मलको यो योजनालाई पागलपन भने। कसैले पनि उनलाई आर्थिक सहयोग गर्न चाहेनन्। उनले आफ्नै घर धितो राखेर ‘प्रोजेक्ट पसिबल’ (Project Possible) सुरु गरे।

वि.सं. २०७६ वैशाख १० गते अन्नपूर्ण हिमालबाट सुरु भएको उनको यात्रा अन्नपूर्ण, धवलागिरि, कञ्चनजङ्घा, सगरमाथा, ल्होत्से र मकालु हुँदै अघि बढ्यो। सगरमाथा र ल्होत्से त उनले केवल १० घण्टा ५० मिनेटको फरकमा चढेर सबैलाई चकित बनाए। सगरमाथाको ज्यानै जाने जोखिमयुक्त क्षेत्रमा उनले खिचेको आरोहीहरूको लामो लाइनको तस्बिर संसारभरका सञ्चारमाध्यममा छायो।

नेपालका हिमालहरू सकेपछि उनी पाकिस्तान र चीनतर्फ लागे। अन्ततः वि.सं. २०७६ कात्तिक १२ गते मा चीनको शिशापाङ्मा चुचुरोमा पुगेर उनले छ महिना छ दिनमा १४ वटा शिखर चढ्ने असम्भव कीर्तिमान बनाए। नेटफ्लिक्स (Netflix) को वृत्तचित्र ‘१४ पिक्स: नथिंग इज इम्पसिबल’ ले उनको यो सफलतालाई संसारको घरघरमा पुर्यायो।

त्यति मात्र होइन, वि.सं. २०७७ माघ ३ गतेको हिउँदमा मानिसहरूले असम्भव मानेको पाकिस्तानको केटु (K2) हिमालको पहिलो हिउँदे आरोहण पनि उनले आफ्ना ९ जना नेपाली सहयोगी टोलीसँगै राष्ट्रिय गान गाउँदै पूरा गरे। नेपाली पर्वतारोहीहरू, जो सधैँ विदेशीका पछाडि सामान बोक्ने भरियाका रूपमा मात्र हेरिन्थे, निर्मलले उनीहरूलाई संसारको अगाडि नायकको रूपमा उभ्याइदिए।

विवादको घेरा र आरोहणको अर्को पाटो

सफलताको शिखरमा पुगेपछि निर्मल पुर्जाको जीवनमा विवादका काला बादलहरू पनि मडारिन थाले।

अन्तर्राष्ट्रिय पर्वतारोहण जगत्मा उनका केही तरिकाहरूलाई लिएर कडा आलोचना भयो। परम्परागत पर्वतारोहीहरूले उनलाई कृत्रिम अक्सिजन (Oxygen) को अत्यधिक प्रयोग गरेको, हेलिकप्टरको प्रयोग गरेर समय बचाएको र टोलीका सहयोगीहरूको काँधमा चढेर मात्र कीर्तिमान बनाएको आरोप लगाए। उनीहरूका अनुसार निर्मलको शैली शुद्ध आरोहण नभई एउटा व्यावसायिक र प्रचारमुखी अभियान मात्र थियो।

समयक्रममा उनीमाथि अरू गम्भीर आरोपहरू पनि थपिए। केही विदेशी महिला आरोहीहरूले उनीमाथि अनुचित व्यवहार र यौन उत्पीड़नको आरोप लगाए, जसलाई निर्मलले सधैँ खण्डन गर्दै अस्वीकार गरे। उता नेपाल सरकार र पर्यटन विभागसँग पनि अनुमति र सुरक्षा नियमहरूलाई लिएर उनको बेलाबेलामा विवाद भइरह्यो।

उनी एकातर्फ लाखौँ मानिसका लागि प्रेरणाका स्रोत थिए भने अर्कातर्फ आलोचनाका पात्र। तर, यी सबै विवादका बिच पनि उनले आफ्नो हिमालप्रतिको लगावलाई रोकेनन्। आफ्ना आलोचकहरूलाई जवाफ दिन उनले वि.सं. २०७९ देखि कृत्रिम अक्सिजनबिना नै दोस्रोपटक सबै १४ वटा हिमाल चढ्ने अझ कठिन अभियान सुरु गरे।

ब्रोड पिकको अन्तिम यात्रा

वि.सं. २०८३ साउनको दोस्रो साता निर्मल पुर्जा पाकिस्तानको काराकोरम पर्वतशृङ्खलामा थिए। उनी बिना अक्सिजन दोस्रोपटक सबै १४ वटा हिमाल चढ्ने नयाँ इतिहास बनाउने अभियानको अन्तिम चरणमा थिए। गासेरब्रुम-२ (Gasherbrum II) को सफल आरोहणपछि उनी ८,०५१ मिटर अग्लो ब्रोड पिक (Broad Peak) तर्फ मोडिएका थिए।

तर प्रकृतिले अर्कै निर्णय गरिसकेको थियो। वि.सं. २०८३ साउन १५ गतेका दिन ब्रोड पिकको ६,६०० मिटरको उचाइमा एउटा ठूलो हिउँपहिरो आयो। निर्मल र उनका सहयोगी साथीहरू त्यो भयानक हिउँपहिरोमा परे। कडा खोजीपछि साउन १७ गतेमा उनको निधनको दुखद खबर पुष्टि भयो। ४३ वर्षको उमेरमा, जसले हिमाललाई आफ्नो दोस्रो घर बनाएका थिए, उनी तिनै हिमालको काखमा सदाका लागि बिलाए।

हिमालको छोरो, हिमालकै काखमा

हिमालले कसैलाई सफलताको शिखरमा पुर्याउँछ त कसैलाई आफ्नै काखमा सदाका लागि लुकाउँछ।

निर्मल पुर्जा, जिन्दगीभर जसले असम्भव शब्दलाई चिन्न अस्वीकार गरे, जसले संसारलाई ‘असम्भव केही छैन’ भनेर सिकाए, अन्ततः तिनै हिमालको मौनतामा सधैँका लागि लीन भए।

निर्मल केवल एक पर्वतारोही मात्र थिएनन्। उनी त ती हजारौँ नेपाली युवाका सपना थिए, जसलाई संसारले सधैँ कमजोर ठानेको थियो। उनले आफ्नो छातीमा नेपाली झण्डा बोकेर संसारको सबैभन्दा अग्लो चुचुरोमा उभिएर चिच्याएर भनेका थिए, “हामी नेपाली हौँ, हामी जे पनि गर्न सक्छौँ।”

उनीमाथि अनेकौँ प्रश्न उठे, विवादका आँधीहरू आए, आलोचनाका प्रहारहरू भए। उनी पूर्ण थिएनन्, उनी एक साधारण मानिस नै थिए जसमा कमजोरीहरू थिए। तर, उनको त्यो अदम्य साहस, त्यो कहिल्यै नझुकने हिम्मत र नेपालको नाम संसारभर फैलाउने त्यो दृढ सङ्कल्पलाई कसैले नकार्न सक्दैन।

जबसम्म यो संसारमा सगरमाथा र केटु उभिएर रहनेछन्, जबसम्म हिमालमा हावाको सिरसिर आवाज गुञ्जिरहनेछ, तबसम्म ‘निम्सदाई’को नाम पर्वतारोहणको इतिहासमा एउटा साहसको प्रतीक बनेर अमर रहनेछ।

अलविदा निर्मल पुर्जा।💔