वि.सं. १९०३ साल, भदौ ३१ गतेको रात (सन् १८४६ सेप्टेम्बर १४)। काठमाडौँ निदाउन थालेको थियो। हनुमानढोका दरबार वरिपरि दियोको मधुरो उज्यालो थियो, तर वातावरणमा एउटा अनौठो तनाव महसुस गर्न सकिन्थ्यो।

रात गहिरिँदै जाँदा नेपालको सबैभन्दा शक्तिशाली भारदारहरू एक-एक गर्दै कोतमा पुग्न थाले। कसैको कम्मरमा खुकुरी, कसैको काँधमा बन्दुक, त कसैले तरबार बोकेका थिए। उनीहरूलाई लागेको थियो, यो एउटा आकस्मिक दरबार बैठक हो।

तर उनीहरूलाई थाहा थिएन, त्यो चोक केही घण्टामै नेपालको इतिहासकै सबैभन्दा रक्तपातपूर्ण राजनीतिक हत्याकाण्डको साक्षी बन्नेछ।

भोलिपल्ट बिहान कोतको भुइँभरि शवहरू छरिएका थिए। दशौँ प्रभावशाली भारदार मारिएका थिए। र एउटा नयाँ शक्तिको उदय भइसकेको थियो, जंगबहादुर।

इतिहासले यसै रातलाई “कोत पर्व” भनेर सम्झन्छ।

एउटा कमजोर राजतन्त्र र भित्रभित्रै बलिरहेको आगो

कोत पर्व कुनै एक रातमा अचानक भएको विस्फोट थिएन। यसको बीउ वर्षौँअघि रोपिएको थियो।

नेपाल त्यसबेला राजनीतिक अस्थिरताको कठिन चरणबाट गुज्रिरहेको थियो। शक्तिशाली प्रधानमन्त्री भीमसेन थापाको पतनपछि दरबारभित्रको शक्ति सन्तुलन पूर्ण रूपमा भत्किएको थियो। थापा, पाँडे, बस्न्यात र अन्य भारदार परिवारबीच दशकौँदेखि चलिरहेको प्रतिस्पर्धा फेरि चर्किएको थियो।

राजा राजेन्द्र विक्रम शाह सिंहासनमा थिए, तर शासन चलाउने दृढता र राजनीतिक नियन्त्रणमा उनी कमजोर मानिन्थे। दरबारभित्र विभिन्न गुट सक्रिय थिए, र निर्णयभन्दा षड्यन्त्र बढी चल्थ्यो।

यसैबीच कान्छी रानी राज्यलक्ष्मी देवीको महत्वाकांक्षा पनि तीव्र बन्दै गयो। कानुनी रूपमा युवराज सुरेन्द्र विक्रम शाह उत्तराधिकारी थिए, तर रानी आफ्नै छोरा रणेन्द्रलाई भावी राजा बनाउन चाहन्थिन्।

यही महत्वाकांक्षा पछि नेपालको इतिहासमा रगतले लेखिएको अध्याय बन्न पुग्यो।

माथवरसिंहदेखि गगनसिंहसम्म: सत्ताको खेलमा हत्या सामान्य बन्दै गयो

कोत पर्वअघि पनि दरबारमा हत्या नयाँ कुरा थिएन।

माथवरसिंह थापा, जो एक प्रभावशाली प्रधानमन्त्री थिए, वि.सं. १९०२ सालमा उनको हत्या गरियो। धेरै ऐतिहासिक विवरणमा उनको हत्यामा जंगबहादुर कुँवरको संलग्नता उल्लेख गरिन्छ, यद्यपि त्यस समयको राजनीति अत्यन्त जटिल भएकाले यसको सबै पक्षमा इतिहासकारहरू पूर्ण रूपमा एकमत छैनन्।

माथवरसिंहको मृत्युपछि रानी राज्यलक्ष्मीका सबैभन्दा विश्वासपात्र बने गगनसिंह खवास। उनी केवल सैनिक अधिकारी मात्र थिएनन्, रानीका निकटतम सल्लाहकार पनि मानिन्थे। कतिपय समकालीन विवरणहरूमा उनी रानीको राजनीतिक योजनाका मुख्य कार्यान्वयनकर्ता थिए भन्ने उल्लेख पाइन्छ।

र यही व्यक्तिको मृत्युले नेपालको इतिहास मोडिदियो।

एउटा गोली, जसले साम्राज्य जन्मायो

भदौ ३१ गते साँझ गगनसिंह आफ्नै घरको पूजा कोठामा धार्मिक अनुष्ठान गरिरहेका थिए।

अचानक बाहिरबाट एउटा गोली चल्यो। गोली सिधै उनलाई लाग्यो, र केही क्षणमै उनको मृत्यु भयो। हत्यारा भने त्यो अन्धकारमै हरायो।

आजसम्म पनि इतिहाससँग गगनसिंहलाई कसले मार्‍यो? भन्ने प्रश्नको निश्चित उत्तर छैन।

कतिपय स्रोतहरूले लालझा नामक सैनिकलाई जिम्मेवार ठान्छन्। केहीले दरबारका प्रतिस्पर्धी गुटतर्फ औँला उठाउँछन्। अर्को चर्चित धारणा अनुसार, जंगबहादुरले नै परिस्थितिलाई आफ्नो पक्षमा मोड्न योजनाबद्ध रूपमा यो हत्या गराएको हुन सक्छ। तर यसलाई प्रमाणित गर्ने ठोस ऐतिहासिक प्रमाण उपलब्ध छैन।

यही रहस्य कोत पर्वको सबैभन्दा ठूलो अनुत्तरित प्रश्न बनेको छ।

रानीको क्रोध र कोतमा मध्यरातको बोलावट

गगनसिंहको मृत्युको खबर सुन्नासाथ रानी राज्यलक्ष्मी शोक र क्रोधले आक्रोशित भइन्।

उनले तत्काल आदेश दिइन्, देशका सबै प्रमुख भारदार, सैनिक अधिकारी र दरबारका उच्च पदाधिकारीहरूलाई हतार-हतार कोतमा उपस्थित गराइयो।

आधा रात बितिसकेको थियो।

कसैलाई पनि किन बोलाइएको हो भन्ने स्पष्ट जानकारी थिएन। तर सबैलाई थाहा थियो, राजदरबारमा यस्तो आकस्मिक बोलावट सामान्य कुरा होइन।

कोतको साँघुरो चोक केही समयमै हतियारधारी मानिसहरूले भरियो।

जंगबहादुरको तयारी: संयोग कि रणनीति?

त्यो रात सबैभन्दा शान्त देखिने व्यक्ति सम्भवतः जंगबहादुर कुँवर थिए।

इतिहासकारहरूको एउटा धारणा अनुसार उनका भाइहरू र विश्वासपात्र सैनिकहरू पहिल्यै रणनीतिक स्थानमा तैनाथ थिए। यदि यो सत्य हो भने, उनले सम्भावित हिंसाको पूर्वानुमान गरिसकेका थिए।

तर अर्को धारणा भन्छ, घटनाहरू अचानक बिग्रँदै गए र जंगबहादुरले अवसरको उत्कृष्ट उपयोग मात्र गरे।

दुवै व्याख्या आज पनि इतिहासमा बहसको विषय बनेका छन्।

जब कोत युद्धभूमि बन्यो

रानीले हत्याराको तत्काल पहिचान र सजायको माग गरिन्। सभामा आरोप-प्रत्यारोप सुरु भयो। शंका एक व्यक्तिबाट अर्को व्यक्तितर्फ सर्दै गयो। तनाव चुलिँदै गयो।

त्यसपछि अचानक परिस्थितिले भयाभह रुप लियो।

कोही तरबार निकाल्दै अघि बढे, कोही बन्दुक समात्न दौडे, कोही भाग्न खोजे। साँघुरो कोतभित्र केही क्षणमै अफरातफरी मच्चियो।

सबैभन्दा पहिले तत्कालीन प्रधानमन्त्री फत्तेजंग शाह मारिए। त्यसपछि अभिमानसिंह राना, दलभन्जन पाँडे लगायत प्रभावशाली भारदारहरू एकपछि अर्को ढल्दै गए।

रातभरि चलेको हिंसामा करिब ३० देखि ४० जना उच्च पदस्थ व्यक्तिहरू मारिएको अनुमान गरिन्छ, यद्यपि विभिन्न स्रोतमा यो संख्या फरक-फरक उल्लेख गरिएको छ।

नेपालको पुरानो राजनीतिक शक्ति संरचना एकै रातमा ध्वस्त भयो।

बिहान जब सूर्य उदायो, सत्ता बदलिइसकेको थियो

चारैतिर रगत लत्पतिएको कोतमा शवहरू छरपस्ट थिए। तर एउटा व्यक्ति भने अझ शक्तिशाली बनेर उभिएका थिए, जंगबहादुर कुँवर।

रानी राज्यलक्ष्मीले उनलाई प्रधानमन्त्री र प्रधान सेनापति नियुक्त गरिन्। सम्भवतः रानीलाई विश्वास थियो कि अब उनी आफ्ना राजनीतिक उद्देश्य पूरा गर्न जंगबहादुरलाई प्रयोग गर्न सक्नेछिन्।

तर इतिहासले फरक मोड लियो।

रानीको खेल उल्टियो

जंगबहादुरले रानीको छोरा रणेन्द्रलाई राजा बनाउने योजनालाई समर्थन गरेनन्।

बरु उनले युवराज सुरेन्द्रको उत्तराधिकारलाई स्वीकारे।

रानी र जंगबहादुरबीच सम्बन्ध चिसिँदै गयो। अन्ततः रानीविरुद्ध षड्यन्त्रको आरोप लाग्यो र अर्को हिंसात्मक घटनाक्रम, “भण्डारखाल पर्व” घट्यो।

यसपछि रानी राज्यलक्ष्मी देशनिकालामा परिन्।

राजा राजेन्द्र विक्रम शाह पनि क्रमशः शक्तिविहीन बन्दै गए र अन्ततः प्रभावहीन प्रतीक मात्र बने।

कुँवरबाट राणा: नयाँ शासन व्यवस्थाको जन्म

सत्ता आफ्नो नियन्त्रणमा लिएपछि जंगबहादुरले पछि “राणा” उपाधि धारण गरे र प्रधानमन्त्री पदलाई वंशानुगत बनाउने व्यवस्था स्थापित गरे।

यससँगै नेपालको वास्तविक कार्यकारी शक्ति राजाबाट हटेर राणा परिवारको हातमा पुग्यो। यद्यपि शाह राजाहरू सिंहासनमा रहे, उनीहरूको भूमिका प्रायः औपचारिक बन्यो। यसरी सुरु भयो नेपालको १०४ वर्ष लामो राणा शासन।

कोत पर्वका केही अनुत्तरित रहस्य

१. गगनसिंहलाई वास्तवमै कसले मार्‍यो?

यस प्रश्नको ठोस उत्तर आजसम्म भेटिएको छैन। विभिन्न सिद्धान्त छन्, तर निर्णायक प्रमाण छैन।

२. के जंगबहादुरले सम्पूर्ण योजना पहिल्यै बनाएका थिए?

केही इतिहासकारका अनुसार हो। अन्यका अनुसार उनले उत्पन्न अवसरलाई चतुरतापूर्वक प्रयोग मात्र गरे।

३. वास्तवमा कति मानिस मारिए?

समकालीन अभिलेखहरूमा एकरूपता छैन। अनुमान ३० देखि ४० वा त्योभन्दा बढी व्यक्तिसम्म पुग्छ।

४. रानी राज्यलक्ष्मी योजनाकी सूत्रधार थिइन् कि स्वयं प्रयोग भइन्?

उनी राजनीतिक खेलकी प्रमुख पात्र अवश्य थिइन्, तर अन्तिम लाभ भने जंगबहादुरले उठाए। यही विडम्बनाले कोत पर्वलाई अझ रोचक बनाउँछ।

एउटा रात, जसले एक शताब्दीको भविष्य लेखिदियो

अन्तत: कोत पर्व केवल दरबारभित्र भएको हत्याकाण्ड थिएन।

यो कमजोर नेतृत्व, व्यक्तिगत महत्वाकांक्षा, अविश्वास र राजनीतिक षड्यन्त्रले कसरी एउटा राष्ट्रको दिशा नै बदल्न सक्छ भन्ने जीवित उदाहरण हो।

त्यो रातपछि शाह राजाहरूको वास्तविक शक्ति कमजोर बन्दै गयो। राणा शासन स्थापित भयो, जसले नेपाललाई एक शताब्दीभन्दा बढी समयसम्म फरक राजनीतिक बाटोमा डोर्‍यायो।

कतिपयले त्यस काललाई प्रशासनिक स्थिरताको युग मान्छन्। अर्कोतर्फ धेरै इतिहासकारहरू राजनीतिक स्वतन्त्रताको अभाव, शिक्षा र आधुनिक विकासमा आएको ढिलाइ, तथा जनसहभागिताको सीमितताका कारण त्यसलाई आलोचनात्मक दृष्टिले हेर्छन्।

वि.सं. २००७ सालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलनले राणा शासनको अन्त्य गर्‍यो, तर त्यस आन्दोलनको जरा खोज्दै जाँदा इतिहास फेरि त्यही रक्ताम्य रातमा पुगेर टक्क अडिन्छ।

आज हनुमानढोकाको कोत परिसरमा उभिँदा त्यहाँको मौनता सामान्य लाग्न सक्छ। तर यही स्थानमा केही घण्टाभित्र नेपालको राजनीतिक नक्सा फेरिएको थियो।

कोत पर्वको कथा केवल मरेका मानिसहरूको कथा होइन।

यो सत्ता प्राप्तिको मूल्य, महत्वाकांक्षाको सीमा, र एउटा निर्णयले पुस्तौँसम्म राष्ट्रको भविष्य कसरी बदल्न सक्छ भन्ने गहिरो ऐतिहासिक चेतावनी हो।