गोरखालाई बुझ्न केवल नक्सामा हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। यसको वास्तविक परिचय त यहाँका डाँडाहरू, पुराना गल्लीहरू, गाउँहरू र यहाँ बाँचेका कथाहरूमा लुकेको छ। तर दुर्भाग्यवश, यिनै कथाहरू आज बिस्तारै सुनाउने मान्छेको अभावमा विलिन हुने सँघारमा छ।
गोरखा पुग्ने अधिकांश यात्रु सबैभन्दा पहिले गोरखा दरबार पुग्छन्। तर त्यो केवल एउटा दरबार होइन, आधुनिक नेपालको जन्मस्थल हो। यही दरबारमा जन्मिएका पृथ्वीनारायण शाहले नेपाल एकीकरणको अभियान सुरु गरेका थिए। दरबारभित्र रहेको गोरखकाली मन्दिर, गोरखनाथ गुफा र ऐतिहासिक संरचनाहरूले नेपाल राज्य निर्माणको कथा बोकेका छन्। टाकुरोबाट देखिने मनास्लु, गणेश हिमाल र हिमालचुलीका दृश्यले इतिहास र प्रकृतिलाई एउटै फ्रेममा बाँधिदिन्छ।
तर प्रश्न उठ्छ, यति ठूलो राष्ट्रिय महत्त्व बोकेको स्थानमा दैनिक आगन्तुकको चहलपहल किन सीमित देखिन्छ? किन यो स्थान विश्वस्तरको “हेरिटेज डेस्टिनेशन” बन्न सकेको छैन?
गोरखाको अर्को महत्त्वपूर्ण सम्पदा हो गोरखा संग्रहालय। पुरानो तल्लो दरबारमा रहेको यस संग्रहालयमा शाह वंश, नेपाल एकीकरण, पुराना हतियार, ऐतिहासिक दस्तावेज र गोर्खाली सभ्यताका बहुमूल्य सामग्री सुरक्षित छन्। यहाँ प्रवेश गर्ने जो कोहीले महसुस गर्न सक्छ कि नेपाललाई बुझ्न काठमाडौंको दरबारमार्ग मात्र होइन, गोरखाको यो संग्रहालय पनि पुग्नैपर्छ।
दरबारबाट केही दूरीमा रहेको भीमसेन थापा पार्क अर्को मौन स्मारक हो। नेपालको पहिलो शक्तिशाली मुख्तियार भीमसेन थापाको स्मृतिसँग जोडिएको यो स्थानले राष्ट्र निर्माणको अर्को अध्याय सम्झाउँछ। तर यसको प्रचारप्रसार र पर्यटन व्यवस्थापन अपेक्षित स्तरमा पुगेको देखिँदैन।
यही सूचीमा पर्छ जनयुद्ध पार्क। नेपालमा दशक लामो सशस्त्र द्वन्द्वको स्मृतिलाई समेट्ने उद्देश्यले निर्माण गरिएको यो स्थल राजनीतिक र ऐतिहासिक दृष्टिले अत्यन्त संवेदनशील छ। तर आज त्यहाँ पुग्ने आगन्तुकको संख्या न्यून छ। देशको आधुनिक राजनीतिक इतिहास बुझाउने सम्भावना हुँदाहुँदै पनि यो स्थान राष्ट्रिय संवाद र अध्ययनको केन्द्र बन्न सकेको छैन।
त्यसपछि यात्रा उत्तरतर्फ मोडिन्छ।
बारपाक।
भूकम्पको केन्द्रबिन्दुका रूपमा संसारभर चिनिएको यो गुरुङ बस्ती दुःखको प्रतीक मात्र होइन, पुनर्जन्मको कथा पनि हो। परम्परागत संस्कृति, हिमाली दृश्य र सामुदायिक जीवनशैलीले भरिएको बारपाक नेपालको ग्रामीण पर्यटनको उत्कृष्ट उदाहरण बन्न सक्थ्यो। तर पुनर्निर्माणपछि पनि यसले आफ्नो सम्भावनाअनुसार निरन्तर पर्यटक प्रवाह आकर्षित गर्न संघर्ष गरिरहेको अनुभूति स्थानीयले बारम्बार व्यक्त गर्छन्।
बारपाकबाट अगाडि पुगिन्छ लाप्राक। समुद्री सतहबाट झन्डै २२०० मिटरभन्दा माथि रहेको यो गुरुङ बस्ती मनास्लु क्षेत्रको प्रवेशद्वारमध्ये एक हो। यहाँका घर, मौलिक संस्कृति र हिमालसँगको निकटताले विश्वस्तरीय पहिचान बनाउन सक्ने क्षमता राख्छन्। तर पर्याप्त पूर्वाधार, अन्तर्राष्ट्रिय प्रचार र सहज पहुँचको अभावले यसको वास्तविक मूल्य अझै पूर्ण रूपमा उजागर हुन सकेको छैन।
विडम्बना के छ भने, यति धेरै ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र प्राकृतिक सम्पदा भएको जिल्लामा आजसम्म नियमित व्यावसायिक हवाई सेवा सञ्चालन गर्ने सक्रिय विमानस्थल छैन। पालुङटार क्षेत्रमा कुनै समय सञ्चालनमा रहेको विमानस्थल अहिले गौचरन बनेको छ। फलस्वरूप गोरखा पुग्न चाहने अधिकांश पर्यटक सडक यात्रामै निर्भर छन्, जसले विशेषगरी छोटो समयका अन्तर्राष्ट्रिय तथा आन्तरिक पर्यटकको यात्रालाई कम आकर्षक बनाइदिन्छ।
यो केवल गोरखाको समस्या होइन।
नेपालका धेरै ऐतिहासिक शहर र पहाडी जिल्लाहरू यस्तै अवस्थाबाट गुज्रिरहेका छन्। उनीहरूसँग इतिहास छ, संस्कृति छ, प्राकृतिक सम्पदा छ, तर ती सम्पदालाई दीर्घकालीन आर्थिक शक्तिमा रूपान्तरण गर्ने पूर्वाधार, पहुँच र रणनीतिक लगानी पर्याप्त छैन।
सायद यही कारणले आज गोरखाको सबैभन्दा ठूलो संकट पर्यटकको कमी मात्र होइन। यसको सबैभन्दा ठूलो संकट हो, यसको अपार सम्भावनालाई हामीले अझै पूर्ण रूपमा चिन्न नसक्नु। यदि यही गति रहिरह्यो भने, भविष्यमा यहाँका दरबार, संग्रहालय, पार्क र गाउँहरू इतिहासका साक्षी त रहनेछन्, तर ती कथाहरू सुन्न आउने मानिसहरू बिस्तारै कम हुँदै जानेछन्।
र त्यो दिन गोरखाको मात्र होइन, नेपालको सामूहिक स्मृतिको पनि ठूलो क्षति हुनेछ।
