वि.सं. २०७९ मंसिर १४ गते (सन् २०२२ नोभेम्बर ३०) को रात। अमेरिकाको सान फ्रान्सिस्को सहरको एउटा कार्यालयमा केही थकित अनुहारहरू कम्प्युटर स्क्रिनतिर हेरिरहेका थिए। उनीहरूले भर्खरै इन्टरनेटमा एउटा सानो प्रयोग सार्वजनिक गरेका थिए। कम्पनीभित्रै धेरैलाई लागेको थियो, यो त्यति ठूलो कुरा होइन। एकजना इन्जिनियरले त यसलाई “साधारण अनुसन्धान परीक्षण (research preview)” मात्र भनेका थिए। कसैलाई पत्तो थिएन, त्यो रातले संसारको इतिहास दुई भागमा बाँड्न लागेको छ। ChatGPT अघिको संसार, र ChatGPT पछिको संसार।
तर यो कथा त्यो रातबाट सुरु हुँदैन। यो कथा सुरु हुन्छ त्यसभन्दा झन्डै एक दशकअघि, एउटा डरबाट। र त्यो डरको नाम थियो, गुगल।
एउटा किनबेचले जन्माएको त्रास
वि.सं. २०७० (सन् २०१४) को कुरा हो। गुगलले बेलायतको एउटा सानो तर रहस्यमय कम्पनी किन्यो। कम्पनीको नाम थियो डिपमाइन्ड (DeepMind)। त्यसबेला सर्वसाधारणले यो नाम सुनेकै थिएनन्। तर प्रविधिको भित्री संसारमा यो किनबेचले हलचल मच्चायो। किनभने डिपमाइन्डका संस्थापक डेमिस हसाबिसको एउटै सपना थियो, मान्छेजस्तै सोच्न सक्ने मेसिन बनाउने। जसलाई प्रविधिको भाषामा कृत्रिम बौद्धिकता (Artificial Intelligence) भनिन्छ।
यो खबरले सबैभन्दा बढी छटपटी भएको मान्छे थिए, इलोन मस्क। टेस्ला र स्पेसएक्सका मालिक मस्क आफैँ डिपमाइन्डमा लगानी गरेर बसेका थिए। उनले नजिकबाट देखेका थिए, यो प्रविधि कति शक्तिशाली हुँदैछ। उनको मनमा एउटै प्रश्न घुमिरहन्थ्यो। यति ठूलो शक्ति एउटै कम्पनीको हातमा पुग्यो भने के हुन्छ? र त्यो कम्पनी गुगल भयो भने?
मस्क एक्ला थिएनन्। स्यम अल्टम्यान नामका एक युवा लगानीकर्ता पनि यही चिन्तामा थिए। दुवैको निष्कर्ष एउटै थियो। गुगललाई रोक्न सकिँदैन भने, कम्तीमा प्रतिस्पर्धा त दिन सकिन्छ।
रोजवुड होटलको त्यो रात्रिभोज
वि.सं. २०७२ (सन् २०१५) को मध्यतिर। क्यालिफोर्नियाको रोजवुड होटलमा एउटा गोप्य रात्रिभोजको आयोजना भयो। टेबुल वरिपरि बसेका थिए मस्क, अल्टम्यान र प्रविधि क्षेत्रका केही तीक्ष्ण दिमागहरू। त्यहाँ छलफल भएको विषय सुन्दा त्यसबेला जोकोहीलाई विज्ञान कथा (science fiction) जस्तो लाग्थ्यो। मान्छेभन्दा बुद्धिमान मेसिन बन्यो भने त्यसलाई कसले नियन्त्रण गर्ने? त्यो शक्ति संसारका अर्बपतिहरूको मात्र हातमा पुग्यो भने के हुन्छ?
त्यही रात्रिभोजबाट एउटा विचारको जन्म भयो। एउटा यस्तो अनुसन्धान संस्था बनाउने, जसको उद्देश्य नाफा कमाउनु होइन, सम्पूर्ण मानव जातिको भलाइका लागि काम गर्नु होस्। र त्यसै वर्षको अन्त्यतिर, वि.सं. २०७२ मंसिर (सन् २०१५ डिसेम्बर) मा त्यो संस्था औपचारिक रूपमा घोषणा भयो। नाम राखियो, ओपनएआई (OpenAI)। नाममै “ओपन” थियो, अर्थात् खुला। सबैका लागि, सबैको भलाइका लागि।
एक अर्ब डलरको प्रतिबद्धतासहित सुरु भएको यो संस्थाले सिलिकन भ्यालीका उत्कृष्ट वैज्ञानिकहरूलाई तान्न थाल्यो। तीमध्ये एक थिए इल्या सुत्स्केभर, जो गुगलकै जागिर छाडेर आएका थिए। गुगलविरुद्ध लड्न गुगलकै योद्धा। युद्धको पहिलो चाल चालिएको थियो।
जब मेसिनले संसारलाई चकित बनायो
तर युद्धको पहिलो ठूलो विजय भने गुगलकै पक्षमा गयो। वि.सं. २०७२ फागुन (सन् २०१६ मार्च) मा दक्षिण कोरियाको सोल सहरमा एउटा अनौठो प्रतियोगिता भयो। एकातिर थिए ली सेडोल, “गो” (Go) नामक प्राचीन चिनियाँ खेलका विश्वविजेता। अर्कोतिर थियो अल्फागो (AlphaGo), डिपमाइन्डले बनाएको कम्प्युटर प्रोग्राम।
गो खेललाई मानव दिमागको अन्तिम किल्ला मानिन्थ्यो। यसमा सम्भावित चालहरूको संख्या ब्रह्माण्डका ताराभन्दा धेरै छ भनिन्छ। विशेषज्ञहरूको दाबी थियो, मेसिनले मान्छेलाई जित्न अझै दस वर्ष लाग्छ। तर पाँच खेलको त्यो शृङ्खलामा अल्फागोले ली सेडोललाई चार-एकले हरायो। दोस्रो खेलको सैँतीसौँ चाल (Move 37) त यति अनौठो थियो कि टिप्पणीकारहरूले पहिला त्यसलाई गल्ती ठाने। पछि थाहा भयो, त्यो मान्छेले कहिल्यै नसोचेको प्रतिभाशाली चाल थियो। करोडौँ मानिसले प्रत्यक्ष प्रसारणमा त्यो क्षण हेरे। मेसिनले मान्छेलाई दिमागको खेलमा हराएको त्यो दृश्यले संसारभर एउटै सन्देश गयो। भविष्य आइसकेको छ, र त्यो भविष्यको साँचो गुगलको हातमा छ।
गुगलले आफ्नै हातले बाँडेको खजाना
इतिहासमा कहिलेकाहीँ यस्ता घटना हुन्छन्, जसको महत्त्व वर्षौँपछि मात्र थाहा हुन्छ। वि.सं. २०७४ (सन् २०१७ जुन) मा गुगलकै आठ जना वैज्ञानिकले एउटा अनुसन्धानपत्र प्रकाशित गरे। शीर्षक थियो, “अटेन्सन इज अल यु निड” (Attention Is All You Need)। यो पत्रले ट्रान्सफर्मर (Transformer) नामको एउटा नयाँ प्रविधि संसारसामु राख्यो। भाषा बुझ्ने र लेख्न सक्ने मेसिन बनाउने अहिलेसम्मकै शक्तिशाली तरिका।
र गुगलले के गर्यो? त्यो प्रविधि सबैका लागि निःशुल्क खुला गरिदियो। जसरी कुनै राजाले आफ्नै दरबारको नक्सा शत्रुलाई सुम्पिदिन्छ। गुगलभित्र त्यसबेला कसैले सोचेको थिएन, यही एउटा अनुसन्धानपत्रले उनीहरूकै साम्राज्य हल्लाउने हतियार जन्माउनेछ। किनभने ओपनएआईका वैज्ञानिकहरूले त्यही ट्रान्सफर्मर टिपे, र त्यसमाथि आफ्नो भविष्य निर्माण गर्न थाले। उनीहरूले बनाएको प्रविधिको नाम थियो जीपीटी (GPT)। पूरा नाम, जेनेरेटिभ प्रि-ट्रेन्ड ट्रान्सफर्मर। नामको अन्तिम शब्दमै गुगलको त्यो उपहार लुकेको थियो।
भित्री फाटो र मस्कको बहिर्गमन
तर ओपनएआईभित्र सबै कुरा ठीक थिएन। वि.सं. २०७४ फागुन (सन् २०१८ फेब्रुअरी) मा इलोन मस्कले संस्था छाडे। बाहिर भनियो, टेस्लासँग स्वार्थ बाझियो। तर भित्री कथा अर्कै थियो। मस्कले ओपनएआई आफ्नो नियन्त्रणमा लिन खोजेका थिए। उनको प्रस्ताव अस्वीकार भयो, र उनी पैसा पनि लिएर हिँडे।
पैसाबिनाको आदर्शले मात्र अनुसन्धान चल्दैन। ठूला मोडेल (model) बनाउन करोडौँ डलरका कम्प्युटर चाहिन्थे। अनि वि.सं. २०७६ (सन् २०१९) मा ओपनएआईले त्यो निर्णय गर्यो, जसले उसको जन्मकथामाथि नै प्रश्न उठायो। नाफारहित संस्था नाफामुखी कम्पनीमा रूपान्तरण भयो, र माइक्रोसफ्टबाट एक अर्ब डलर लगानी भित्रियो। “सबैका लागि खुला” भनेर जन्मेको संस्था अब संसारकै ठूलो कम्पनीमध्ये एकको साझेदार बनेको थियो। आदर्श र व्यापारबीचको यो द्वन्द्वले भविष्यमा अझ ठूलो विस्फोट ल्याउने थियो।
विद्रोहीहरूको जन्म: एन्थ्रोपिकको कथा
माइक्रोसफ्टको पैसा भित्रिएपछि ओपनएआईको गति बढ्यो। वि.सं. २०७७ (सन् २०२०) मा जीपीटी-थ्री (GPT-3) सार्वजनिक भयो, जसले मान्छेले जस्तै लेख लेखेर विशेषज्ञहरूलाई नै छक्क पार्यो। तर सफलताको त्यही उचाइमा संस्थाभित्र अर्को भूकम्प गइरहेको थियो।
ओपनएआईको अनुसन्धान नेतृत्वमा रहेका डारियो एमोडेई र उनकी बहिनी डानिएला एमोडेईलगायत केही वरिष्ठ वैज्ञानिकहरू चिन्तित थिए। उनीहरूको प्रश्न सरल तर गम्भीर थियो। हामी यति शक्तिशाली प्रविधि यति छिटो किन बनाइरहेका छौँ? यसको सुरक्षा (safety) को ग्यारेन्टी कसले गर्छ? व्यापारको दौडमा सावधानी हराउँदै गएको उनीहरूको ठम्याइ थियो। र वि.सं. २०७७ (सन् २०२१ को सुरुतिर) उनीहरूले त्यही गरे, जो छ वर्षअघि सुत्स्केभरले गुगल छाड्दा गरेका थिए। विद्रोह।
झन्डै एक दर्जन वरिष्ठ अनुसन्धानकर्ता ओपनएआई छाडेर बाहिरिए र आफ्नै कम्पनी खोले। नाम राखियो, एन्थ्रोपिक (Anthropic)। उनीहरूको घोषित उद्देश्य थियो, सुरक्षालाई केन्द्रमा राखेर कृत्रिम बौद्धिकता विकास गर्ने। जसरी ओपनएआई गुगलको डरबाट जन्मिएको थियो, एन्थ्रोपिक ओपनएआईकै डरबाट जन्मियो। इतिहासले आफैँलाई दोहोर्याएको थियो। अब युद्धमा तीन शक्ति थिए। गुगल, ओपनएआई र एन्थ्रोपिक।
गुगलभित्रको आत्मा-मन्थन
उता गुगलसँग त्यसबेला संसारकै सबैभन्दा शक्तिशाली भाषा प्रविधिहरू थिए। लामडा (LaMDA) नामको उसको च्याटबट भित्री परीक्षणमा अद्भुत नतिजा दिइरहेको थियो। तर गुगलले त्यसलाई संसारसामु ल्याउने आँट गरेन। कारण थियो, डर। गलत सूचना फैलियो भने? कम्पनीको प्रतिष्ठामा दाग लाग्यो भने? खर्बौँको विज्ञापन व्यापार धरापमा पर्यो भने? विशाल साम्राज्यको सबैभन्दा ठूलो कमजोरी त्यही साम्राज्य जोगाउने चिन्ता बन्यो।
त्यसैबीच वि.सं. २०७९ (सन् २०२२ जुन) मा एउटा अनौठो घटना भयो। गुगलकै इन्जिनियर ब्लेक लेमोइनले सार्वजनिक दाबी गरे, लामडामा चेतना (consciousness) आइसकेको छ, यो मेसिन होइन, जीवित प्राणीजस्तै भइसक्यो। संसारभर तहल्का मच्चियो। गुगलले लेमोइनलाई जागिरबाट निकाल्यो। तर यो घटनाले एउटा कुरा छर्लङ्ग पार्यो। गुगलको प्रयोगशालाभित्र यस्तो केही थियो, जसले आफ्नै निर्माताहरूलाई समेत अत्याइरहेको थियो।
मंसिर १४ को त्यो रात
अब हामी फर्किन्छौँ, कथा सुरु भएको त्यही रातमा। वि.सं. २०७९ को मंसिर। ओपनएआईभित्र जीपीटी-फोर (GPT-4) निर्माणको काम चलिरहेको थियो। तर नेतृत्वलाई हतार थियो। सूत्रहरूका अनुसार अल्टम्यानलाई डर थियो, एन्थ्रोपिकले पनि आफ्नै च्याटबट बनाइरहेको छ र गुगल जुनसुकै बेला ब्युँझन सक्छ। पहिलो हुनुको फाइदा इतिहासमा सधैँ ठूलो हुन्छ।
त्यसैले पुरानै जीपीटी-३.५ मा कुराकानी गर्न मिल्ने सरल खोल हालेर हतार-हतार एउटा उत्पादन तयार गरियो। नाम पनि खासै सोचिएको थिएन। सिधै राखियो, ChatGPT। कम्पनीभित्रका कतिपयले यसको सफलतामा शङ्का गरेका थिए। कसैले अनुमान गरे, हप्ता दिनमा दस-बीस हजार मान्छेले चलाउलान्।
मंसिर १४ गते (नोभेम्बर ३०) राति यो संसारसामु खुला गरियो। र त्यसपछि जे भयो, त्यो प्रविधिको इतिहासमा कहिल्यै भएको थिएन। पाँच दिनमा दस लाख प्रयोगकर्ता। दुई महिनामा दस करोड। इन्स्टाग्रामलाई जुन उचाइ छुन अढाई वर्ष लागेको थियो, ChatGPT ले त्यो दुई महिनामै छोयो। मानव इतिहासकै सबैभन्दा छिटो फैलिएको प्रविधि। विद्यार्थीले निबन्ध लेखाए, वकिलले मुद्दाको मस्यौदा बनाए, कविले कविता माग्न थाले। संसारले पहिलोपटक कृत्रिम बौद्धिकतासँग आमनेसामने कुरा गर्यो।
साम्राज्यमा खतराको घण्टी
सान फ्रान्सिस्कोबाट केही किलोमिटर पर, गुगलको मुख्यालयमा भने त्यो रातपछिका दिनहरू निद्राविहीन बने। कम्पनीभित्र आपत्कालीन अवस्था घोषणा गरियो, जसलाई भित्री भाषामा “कोड रेड” (Code Red) भनियो। पच्चीस वर्षअघि गुगल छाडिसकेका संस्थापक ल्यारी पेज र सर्गे ब्रिनलाई समेत आपत्कालीन बैठकमा बोलाइयो। जुन कम्पनीले कृत्रिम बौद्धिकताको आधुनिक जग हालेको थियो, त्यही कम्पनी आफ्नै आविष्कारको छायामा छोपिएको थियो।
हतारमा गुगलले आफ्नो च्याटबट “बार्ड” (Bard) सार्वजनिक गर्यो। तर पहिलो सार्वजनिक प्रदर्शनमै बार्डले एउटा तथ्य गलत भन्यो। त्यही एउटा गल्तीले लगानीकर्ताहरू यति आत्तिए कि एकै दिनमा गुगलको बजार मूल्यबाट झन्डै एक खर्ब डलर (100 billion dollars) उडायो। इतिहासकै महँगो गल्तीमध्ये एक। उता माइक्रोसफ्टले ओपनएआईमा थप अर्बौँ डलर हालेर आफ्नो खोज इन्जिन “बिङ” (Bing) मै ChatGPT जोड्यो। एन्थ्रोपिकले पनि आफ्नो च्याटबट “क्लड” (Claude) सार्वजनिक गर्यो। युद्ध अब खुला मैदानमा आइपुगेको थियो।
अन्तिम दृश्य: पाँच दिनको ‘कु’
तर यो कथाको सबैभन्दा नाटकीय अध्याय अझै बाँकी थियो। वि.सं. २०८० मंसिर (सन् २०२३ नोभेम्बर) मा ओपनएआईकै सञ्चालक समितिले अचानक स्याम अल्टम्यानलाई कम्पनीबाट निकाल्यो। कारण दिइयो, अल्टम्यान समितिसँग “निरन्तर इमानदार भएनन्।” संसार स्तब्ध भयो। जुन मान्छेले ChatGPT को अनुहार बनेर संसार हल्लाएका थिए, उनैलाई उनकै संस्थाले बाहिरको बाटो देखायो।
त्यसपछिका पाँच दिन कुनै राजनीतिक ‘कु’ (coup) को पटकथाजस्ता थिए। माइक्रोसफ्टले अल्टम्यानलाई आफैँकहाँ ल्याउने घोषणा गर्यो। ओपनएआईका सात सयभन्दा बढी कर्मचारीले चिठी लेखे, अल्टम्यान फर्किएनन् भने हामी पनि जान्छौँ। र पाँचौँ दिन, अल्टम्यान पुनः आफ्नै कुर्सीमा फर्किए। जुन सञ्चालक समितिले उनलाई निकालेको थियो, त्यही समिति विघटन भयो। सुरक्षाको चिन्ता गर्नेहरू पराजित भए, गतिको पक्षधरहरू विजयी। दरबारभित्रको यो लडाइँले एउटा कुरा प्रस्ट पार्यो। कृत्रिम बौद्धिकताको युद्ध अब प्रविधिको मात्र होइन, शक्ति, पैसा र दर्शनको युद्ध बनिसकेको छ।
उपसंहार: युद्ध सकिएको छैन
आज त्यो रातको चार वर्षपछि फर्केर हेर्दा, ChatGPT को जन्म कुनै संयोग थिएन। त्यो एक दशक लामो डर, महत्त्वाकाङ्क्षा, विद्रोह र प्रतिस्पर्धाको परिणाम थियो। गुगलको एउटा किनबेचबाट सुरु भएको त्रासले ओपनएआई जन्मायो। ओपनएआईभित्रको असहमतिले एन्थ्रोपिक जन्मायो। र यी तीन शक्तिको दौडले त्यो प्रविधि जन्मायो, जसले आज नेपालका विद्यार्थीदेखि अमेरिकाका वैज्ञानिकसम्मको दैनिकी बदलिदिएको छ।
तर रोजवुड होटलको त्यो रात्रिभोजमा सोधिएका प्रश्नहरू आज पनि उत्तरविहीन छन्। मान्छेभन्दा बुद्धिमान मेसिन बन्यो भने त्यसलाई कसले नियन्त्रण गर्ने? त्यो शक्ति केही कम्पनीको हातमा मात्र रह्यो भने के हुन्छ? फरक यत्ति हो, दस वर्षअघि यी प्रश्न विज्ञान कथाजस्ता सुनिन्थे। आज यी प्रश्न हाम्रो घरको ढोकामा उभिएका छन्।
ChatGPT जन्मनुअघिको त्यो रात, सान फ्रान्सिस्कोका ती थकित अनुहारहरूलाई थाहा थिएन, उनीहरूले इतिहासको कुन ढोका खोल्दैछन्। र सत्य यो हो, त्यो ढोकाबाट भित्र पसेको संसार अब कहिल्यै फर्किन सक्दैन।
