चितामा हिँड्ने अन्तिम पाइला

विक्रम संवत् १९३३ साल, फागुन महिना। बागमती किनारको पत्थरघट्टा। चिसो बिहानीमा नदी किनार मानिसहरूले भरिएको छ। तर कोही रोइरहेको आवाज सुनिँदैन, किनभने पञ्चेबाजा यति चर्को बजिरहेको छ कि रुवाइ नै त्यसैभित्र हराउँछ।

चितामा श्रीमानको शव छ। र चिताको छेउमा, रातो सारीमा सजिएकी एक रानी उभिएकी छिन्। उनलाई बिहानै नुहाइदिइएको छ, सिन्दूरले सिँगारिएको छ, दुलही जस्तै। वरिपरि पुरोहितहरू मन्त्र पढिरहेका छन्। उनका आँखा भारी छन्, पाइला लडखडाउँछन्। उनी आफ्नै इच्छाले हिँडिरहेकी हुन् कि हिँडाइएकी हुन्, त्यो छुट्याउने कोही छैन। किनभने यहाँ प्रश्न सोध्ने चलन छैन।

उनी चितामा चढ्छिन्। श्रीमानको शिर आफ्नो काखमा राख्छिन्। अनि आगो सल्किन्छ।

यो कुनै कथाको दृश्य होइन। यो नेपालको इतिहास हो। र यस्तो दृश्य नेपालका नदी किनारहरूमा एक पटक होइन, सयौं वर्षसम्म, हजारौं पटक दोहोरिएको थियो। यो त्यही प्रथाको कथा हो जसलाई हामी सती प्रथा भनेर चिन्छौं। श्रीमान् मरेपछि श्रीमतीलाई उनको चितामा जिउँदै जलाइने प्रथा।

आज हामी त्यो अध्याय पल्टाउँदैछौं जुन नेपालको इतिहासको सबैभन्दा अँध्यारो पानामध्ये एक हो।

डेढ हजार वर्ष पुरानो छाया

नेपालमा सती प्रथाको सबैभन्दा पुरानो लिखित प्रमाण खोज्दै जाँदा हामी करिब १,५६० वर्ष पछाडि पुग्छौं। लिच्छविकालको चाँगुनारायण मन्दिर परिसरमा उभिएको मानदेवको प्रसिद्ध शिलालेख, जुन नेपालकै सबैभन्दा पुरानो मितिसहितको अभिलेख मानिन्छ।

त्यो शिलालेखले एउटा मार्मिक कथा बताउँछ। राजा धर्मदेवको अकस्मात् मृत्यु हुन्छ। उनकी रानी राज्यवती, राजकुमार मानदेवकी आमा, श्रीमानको पछि लाग्न अर्थात् सती जान तयार हुन्छिन्। तर छोरा मानदेव आमाको खुट्टा समातेर बिन्ती गर्छन्, आमा नभए मेरो राजकाज र जीवन दुवै अर्थहीन हुन्छ भनेर। छोराको आँसुका अगाडि राज्यवती रोकिन्छिन् र बाँकी जीवन तपस्विनी झैँ बिताउने निर्णय गर्छिन्।

यो कथा हेर्दा सुन्दर लाग्छ। तर यसले एउटा डरलाग्दो कुरा पनि भन्छ। पाँचौं शताब्दीमै नेपालको दरबारभित्र सती जानु यति सामान्य अपेक्षा बनिसकेको थियो कि रानीले नजाँदा त्यो शिलालेखमा लेख्नुपर्ने विषय बन्यो। राज्यवती त बाँचिन्। तर इतिहासले नाम नलेखेका कति रानी, कति भारदारका पत्नी, कति साधारण महिला त्यही युगदेखि चितामा चढिरहे, त्यसको कुनै हिसाब छैन।

मल्लकाल: राजा मर्दा दरबार रित्तिन्थ्यो

मल्लकालसम्म आइपुग्दा सती प्रथा दरबारको संस्कार जस्तै बनिसकेको थियो। राजा वा ठूला भारदारको मृत्यु हुँदा उनका रानी, भित्रिनी र सुसारेहरूसमेत चितामा पठाइन्थे। इतिहासकारहरूका अनुसार कतिपय राजाको मृत्युमा एकै चितामा दर्जनौं महिला जलाइएका थिए। पाटनका राजा योगनरेन्द्र मल्लको मृत्युपछि उनका धेरै रानी तथा भित्रिनीहरू सती गएको विवरण इतिहासमा भेटिन्छ।

यहाँ बुझ्नुपर्ने कुरा के छ भने सती जाने निर्णय प्रायः ती महिलाको हुँदैनथ्यो। समाजले, कुलले, धर्मको नाममा पुरोहितले र सम्पत्तिको लोभमा परिवारले त्यो निर्णय गरिदिन्थ्यो। सती नगएकी विधवालाई अपशकुन मानिन्थ्यो। उनको शिर मुण्डन गरिन्थ्यो, सेतो वस्त्रमा सीमित गरिन्थ्यो, चाडपर्वबाट टाढा राखिन्थ्यो र जीवनभर बोझ र कलंकका रूपमा हेरिन्थ्यो। एकातिर त्यस्तो जिउँदो नर्क, अर्कोतिर स्वर्ग पुगिन्छ भन्ने आश्वासनसहितको चिता। धेरै महिलाका लागि त्यो रोजाइ नै थिएन, बाध्यता थियो।

ढोल किन बज्थ्यो, यो कहिल्यै सोचिएको छ?

सती प्रथाका वर्णनहरूमा एउटा कुरा बारम्बार आउँछ। चिता वरिपरि ठूलो स्वरमा बाजा बजाइन्थ्यो, शंख फुकिन्थ्यो, मन्त्रोच्चारण गरिन्थ्यो।

किन?

तत्कालीन विवरणहरू पढ्दा यसको उत्तर मुटु नै सिरिङ्ग बनाउने खालको छ। आगोले छोएपछि सती अर्थात महिला चिच्याउँथिन्। भाग्न खोज्थिन्। र त्यो चीत्कार किनारमा उभिएका मानिसले नसुनून् भनेर बाजा चर्काइन्थ्यो। कतिपय विवरण अनुसार महिलालाई अघिल्लो रात अफिम वा मादक पदार्थ खुवाएर अर्धचेत बनाइन्थ्यो। कतै काठ र हरियो बाँसले चिताबाट उठ्नै नसक्ने गरी थिचिन्थ्यो। भाग्न सफल भइहालिन् भने पनि उनलाई फर्काएर फेरि आगोमा हालिएका घटनाहरू दक्षिण एसियाभरका अभिलेखमा भेटिन्छन्।

अर्थात् जुन दृश्यलाई धर्म, पतिव्रता र स्वर्गको यात्रा भनेर सजाइएको थियो, त्यो वास्तवमा समाजकै अगाडि, समाजकै सहमतिमा गरिने हत्या थियो।

चिता पछाडिको अर्थशास्त्र

सती प्रथालाई धर्मले मात्रै धानेको थिएन। यसको पछाडि सम्पत्तिको स्वार्थ पनि उभिएको थियो।

श्रीमान् मरेपछि विधवा बाँचिन् भने उनको पालनपोषणको जिम्मा परिवारले लिनुपर्थ्यो र सम्पत्तिमा उनको हक रहन्थ्यो। तर उनी सती गइन् भने त्यो हक सँगै जल्थ्यो। सम्पत्ति सिधै अंशियारहरूको हातमा पुग्थ्यो। त्यसैले कतिपय परिवारका लागि विधवाको चिता शोकको होइन, हिसाबकिताबको विषय बन्थ्यो। जति ठूलो घरानाको मृत्यु, त्यति ठूलो सम्पत्ति, र त्यति नै चर्को सती पठाउने दबाब।

कानुनले नै तोकेको थियो, कसलाई जलाउन मिल्ने

अचम्म लाग्न सक्छ, तर नेपालमा सती प्रथा रोक्ने पहिलो ठूलो कानुनी प्रयासले यसलाई बन्द गरेन, बरु व्यवस्थित गर्‍यो।

विक्रम संवत् १९१० सालमा जंगबहादुर राणाले जारी गरेको मुलुकी ऐनले सतीका सर्तहरू तोक्यो। सानो उमेरका बालिका सती जान नपाउने, सानो सन्तान भएकी आमाले जान नपाउने, र जानका लागि सहमति चाहिने जस्ता प्रावधान राखियो। युरोप घुमेर फर्केका जंगबहादुरले यो प्रथा सभ्य संसारका अगाडि लाजमर्दो छ भन्ने बुझेका थिए भनिन्छ।

तर इतिहासको सबैभन्दा तीतो व्यंग्य यहीँ छ। विक्रम संवत् १९३३ सालमा जंगबहादुर आफैंको मृत्यु हुँदा, बागमती किनार पत्थरघट्टामा उनको चितासँगै उनका तीन रानी सती गए। जुन शासकले सतीमा लगाम लगाउने कानुन बनाए, उनकै मृत्युले नेपालको इतिहासकै सबैभन्दा चर्चित सती काण्डमध्ये एक जन्मायो। कानुन कागजमा थियो, तर चिताको आगो परम्पराले बालिरहेको थियो।

१९७७ साल असार: पाँच शब्दले बन्द भएको युग

अनि आयो विक्रम संवत् १९७७ साल, अर्थात् सन् १९२०।

तत्कालीन श्री ३ महाराज चन्द्र शमशेरले सती प्रथा पूर्ण रूपमा उन्मूलन गर्ने घोषणा गरे। असार महिनादेखि नेपालभर कुनै पनि महिलालाई श्रीमानको चितामा जलाउन नपाइने भयो। जसले जलाउन दबाब दिन्छ, उसलाई ज्यान मारेसरहको अपराधमा कारबाही हुने व्यवस्था गरियो। चन्द्र शमशेर निरंकुश राणा शासक थिए, उनका अरू कैयौं काम विवादित छन्। तर इतिहासकारहरू एउटा कुरामा सहमत छन्, सती उन्मूलन र पछि सन् १९२४ मा गरिएको दासप्रथा उन्मूलन उनका शासनकालका सबैभन्दा दूरगामी सुधार थिए।

तुलना गरेर हेरौं। भारतमा बेलायती शासनले सन् १८२९ मै सती प्रथामा प्रतिबन्ध लगाइसकेको थियो। नेपाल त्यसको ९१ वर्षपछि मात्र त्यहाँ पुग्यो। अर्थात् संसारका धेरै ठाउँमा रेल कुदिसक्दा, टेलिफोन बजिसक्दा पनि नेपालका नदी किनारहरूमा महिलाहरू जिउँदै जलिरहेका थिए।

आगो निभ्यो, तर धुवाँ अझै छ

विक्रम संवत् १९७७ मा चिताको आगो त निभ्यो। तर सती प्रथा जन्माउने सोच त्यति सजिलै निभेन।

श्रीमान् मरेपछि विधवाले रातो लगाउन नहुने, चाडपर्वमा अगाडि सर्न नहुने, विधवालाई अलच्छिनी ठान्ने जस्ता व्यवहार नेपाली समाजका कतिपय कुनामा आज पनि जीवितै छन्। बोक्सीको आरोपमा महिलामाथि हुने हिंसाका समाचार अझै आइरहन्छन्। सती जाने चिता त इतिहास बन्यो, तर महिलाको जीवनको मूल्य श्रीमानसँग जोडेर हेर्ने दृष्टिकोणका अवशेष अझै बाँकी छन्।

अनि हामी नेपालीले बोलीचालीमा प्रयोग गर्ने एउटा शब्दमा त्यो इतिहास आज पनि लुकेर बसेको छ। कसैले श्राप जस्तो गरी भन्छन्, सतीले श्रापेको देश। यो वाक्य सुन्दा हामी हाँस्छौं वा टाउको हल्लाउँछौं। तर यसको जरामा त्यही चिता छ, त्यही चीत्कार छ जुन पञ्चेबाजाको आवाजले दबाईएको थियो।

अन्तिम प्रश्न

इतिहास पढ्नुको अर्थ पुराना कुरा सम्झनु मात्रै होइन। यो सोध्नु पनि हो, त्यो बेला सिंगो समाज उभिएर एउटी महिलाको चित्तकार कसरी सुन्न सकिरहेको थियो?

उत्तर असजिलो छ। किनभने त्यो समाजले त्यसलाई अन्याय देखेकै थिएन। धर्म, परम्परा र चलन भनेपछि प्रश्न सोध्न बन्द गरिदिएको थियो।

त्यसैले सती प्रथाको यो कथा हामीलाई एउटा चेतावनी पनि हो। जुन जुन कुरालाई हामी आज सामान्य चलन भनेर आँखा चिम्लिरहेका छौं, भोलिका पुस्ताले तिनलाई कुन नजरले हेर्लान्? पत्थरघट्टाको त्यो बिहानीमा बाजा बजाउनेहरू पनि आफूलाई असल, धर्मभीरु मानिस नै ठान्थे होलान्।

इतिहासको सबैभन्दा ठूलो डर विगत होइन। इतिहासको सबैभन्दा ठूलो डर वर्तमान हो, अन्याय पनि बानी परेपछि सामान्य देखिन थाल्छ।

यो लेख सङ्गृहको इतिहास शृंखला अन्तर्गत तयार गरिएको हो। लेखमा उल्लेखित मिति र घटनाहरू ऐतिहासिक अभिलेख तथा इतिहासकारहरूका प्रकाशित लेखनमा आधारित छन्।