पहिले एउटा प्रश्न
२०८३ जेठमा भारतको सर्वोच्च अदालतका न्यायाधीशले युवाहरूलाई “ककरोच” भने।
सात दिनभित्र त्यही गालीले दुई करोड मान्छेलाई एकैठाउँ ल्यायो।
भारत सरकारले सोसियल मिडिया एकाउन्ट बन्द गर्यो, वेबसाइट ब्लक गर्यो। तर ककरोचहरू मरेनन्, झन् बढे।
यो कथा एउटा मिमको होइन। यो एउटा पुस्ताको आक्रोशको कथा हो। र यो आक्रोश नेपालमा पनि अपरिचित छैन।
नेपालको Gen Z आन्दोलनले के गरेको थियो, त्यो हामीले देखिसकेका छौं। अब प्रश्न यो हो: के भारत पनि त्यही बाटोमा जाँदैछ?
त्यो एउटा वाक्य, जसले सबै बदल्यो
२०८३ जेठ १ गते। भारतको सर्वोच्च अदालतको कक्षमा एउटा साधारण मुद्दाको सुनुवाइ भइरहेको थियो, वकिलहरूको सिनियर एडभोकेट डेजिग्नेसन सम्बन्धी निवेदन।
त्यस्ता मुद्दाहरूमा सामान्यतः मिडियाको ध्यान जाँदैन। तर त्यस दिन प्रधान न्यायाधीश सूर्यकान्तको मुखबाट एउटा वाक्य निस्क्यो, जसले भारतको इन्टरनेट, राजनीति र युवाहरूको आक्रोशलाई एकैपटक विस्फोट गरायो।
उनले भने:
“त्यहाँ ककरोच जस्ता युवाहरू छन्, जसलाई न रोजगारी मिल्छ, न पेशामा ठाउँ। केही मिडिया बन्छन्, केही सोसियल मिडिया एक्टिभिस्ट बन्छन्, केही आरटीआई एक्टिभिस्ट बन्छन्, र सबैलाई आक्रमण गर्न थाल्छन्।”
त्यो वाक्य रेकर्ड भयो। क्लिप बन्यो। भाइरल भयो।
भोलिपल्ट न्यायाधीशले स्पष्टीकरण दिए: “मैले बेरोजगार युवाहरूलाई होइन, नक्कली डिग्री बोकेर पेशामा घुसेकाहरूलाई ककरोच भनेको थिएँ।”
तर इन्टरनेटमा एकपटक छिरेको शब्द फिर्ता हुँदैन।
दिल्लीकी एक विद्यार्थीले भनिन्: “मलाई लागेको थियो मलाई नै ककरोच भनिएको छ। किनभने म पनि बेरोजगार छु, म पनि सिस्टमलाई प्रश्न गर्छु।”
एउटा रात, एउटा मान्छे, एउटा आन्दोलन
त्यही रात।
बोस्टन युनिभर्सिटीमा पब्लिक रिलेसन्स पढिरहेका ३० वर्षीय Abhijeet Dipke आफ्नो स्क्रिन हेरिरहेका थिए। उनी अघि Aam Aadmi Party को सोसियल मिडिया टिममा काम गरेका थिए।
उनले एक्स (पहिलेको ट्विटर) मा एउटा मात्र वाक्य लेखे:
“What if all cockroaches come together?”
त्यो एउटा ट्वीट थियो। तर त्यसले लाखौं मान्छेको मनमा लुकेको पीडाको ढोका खोलिदियो।
२०८३ जेठ २ गते, Dipke ले “Cockroach Janta Party” को वेबसाइट लञ्च गरे।
पार्टीको ट्याग लाइन: “Voice of the Lazy and Unemployed” अर्थात् आलसी र बेरोजगारहरूको आवाज।
पार्टीमा जोइन गर्ने योग्यता:
- बेरोजगार हुनुपर्छ
- आलसी हुनुपर्छ
- सधैं अनलाइन बस्नुपर्छ
- व्यावसायिक रूपमा गुनासो गर्न सक्नुपर्छ
यो व्यंग्य थियो, यो आत्म-हास्य थियो, तर यो सत्य थियो।
४८ घण्टाभित्र: ४०,००० भन्दा बढी दर्ता सदस्यहरू। ७८ घण्टाभित्र: इन्स्टाग्राममा ३० लाख फलोअर्स। पाँच दिनभित्र: दुई करोड फलोअर्स, BJP को आधिकारिक एकाउन्ट भन्दा दोब्बर, जुन पार्टी ४० वर्षदेखि छ।
भारतको इतिहासमा यति छिटो कुनै राजनीतिक आन्दोलन यति ठूलो भएको थिएन।
ककरोच, एउटा गाली जुन ब्याज बन्यो
“ककरोच” शब्द सामान्य थिएन।
इतिहासमा मान्छेहरूलाई किरा, जनावर भन्नु राज्य हिंसाको पूर्वाधार बन्ने गर्छ। रुवान्डाको नरसंहारमा Tutsi हरूलाई “ककरोच” भनेर जनसंहार सुरु भएको थियो।
तर Gen Z ले त्यो शब्दलाई पुनः आफ्नो पहिचानमा बदल्यो।
LGBTQ+ समुदायले “Queer” शब्द आफ्नो बनायो। Black समुदायले अपमानजनक शब्दहरूलाई आफ्नो पहिचानमा रूपान्तरण गर्यो। अहिले भारतको Gen Z ले “ककरोच” लाई आफ्नो ब्याज बनायो।
सोसियल मिडियामा भाइरल भएको एउटा पोस्टमा लेखिएको थियो:
“ककरोच मर्दैन। परमाणु युद्धपछि पनि ककरोच बाँच्छ। हामी पनि बाँच्नेछौं।”
आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्सबाट बनाइएका ककरोच-मानव नेताका तस्वीरहरू भाइरल भए। कस्टुम लगाएर सडकमा सफाई अभियान गर्ने भोलन्टियरहरू निस्किए।
Dipke ले Al Jazeera लाई भने: “ती शक्तिमा रहेकाहरूले नागरिकलाई ककरोच र परजीवी ठान्छन्। उनीहरूलाई थाहा हुनुपर्छ, ककरोच कुहिएको ठाउँमा जन्मिन्छ। यो देश आज कुहिएको ठाउँ हो।”
आगो लाग्नुअघिको धुवाँ, भारतको युवा पीडा
CJP एक्कासि भाइरल भएन। वर्षौंदेखि जम्दै आएको आक्रोश थियो त्यो।
बेरोजगारी, एउटा पुस्ताको श्राप:
भारतमा प्रत्येक वर्ष ८० लाखभन्दा बढी स्नातकहरू निस्किन्छन्। तर Al Jazeera को प्रतिवेदनअनुसार, स्नातक युवाहरूमा बेरोजगारी दर २९.१ प्रतिशत छ, विद्यालय नै नगएकाहरूभन्दा नौ गुणा बढी। अर्थात् डिग्री भएकाहरू बढी बेरोजगार छन्।
CBS News को प्रतिवेदनअनुसार भारतमा १५ देखि २९ वर्षका करिब ३७ करोड युवाहरू छन्, यो विश्वकै सबैभन्दा ठूलो युवा जनसंख्या हो।
NEET घोटाला, सपनामाथि चोरी:
लाखौं विद्यार्थीहरूले वर्षौं रातभर जागेर पढे, परिवारले ऋण लियो, र परीक्षाको दिन प्रश्नपत्र पहिले नै बिकिसकेको थियो। २०८३ मा पनि NEET-UG मा नयाँ पेपर लिक सार्वजनिक भयो।
Dipke ले शिक्षामन्त्रीको राजीनामा माग्दै अनलाइन पेटिसन लञ्च गरे। एकै बिहानमा पाँच लाख ६८ हजार हस्ताक्षर।
असमानता, बढ्दो खाडल:
भारतको जिडिपी बढिरहेको छ, तर त्यो बृद्धि माथितिर मात्रै जाइरहेको छ। Al Jazeera को प्रतिवेदनअनुसार, “आयको असमानता, बेरोजगारी र महंगीको संयोजन ऐतिहासिक उचाइमा पुगेको छ।” नेताका छोराछोरीहरू विदेशमा विलासी जीवन बाँच्दैछन्, बाँकी युवाहरू खाना र भाडा जुटाउन संघर्ष गर्दैछन्।
सरकारले के गर्यो, र किन त्यो भुल थियो
यहाँ कथा झन् रोचक बन्छ।
२०८३ जेठ ७ गते: CJP को एक्स एकाउन्ट भारतमा बन्द गरियो, “राष्ट्रिय सुरक्षा” को नाममा। CBS News को रिपोर्टअनुसार, इन्टेलिजेन्स ब्युरोले MeitY लाई इनपुट दियो कि यो एकाउन्टले भारतको सार्वभौमसत्तामाथि खतरा उत्पन्न गर्छ।
त्यसपछि इन्स्टाग्राम एकाउन्ट “ह्याक” भयो, ब्याकअप एकाउन्ट पनि बन्द भयो। र अन्तमा CJP को पूरै वेबसाइट नै ब्लक गरियो।
Dipke ले लेखे: “पेपर लिकका लागि शिक्षामन्त्रीविरुद्ध कारवाही हुनुपर्थ्यो। तर न्यु इन्डियामा जवाफदेहिता माग्ने ककरोच जनता पार्टीविरुद्ध कारवाही भइरहेको छ।”
उनले यो पनि सार्वजनिक गरे कि उनीहरूले “अमेरिकामा पनि तिमीलाई मार्न सक्छौं” भन्ने ज्यान मार्ने धम्कीहरू प्राप्त गरेका छन्।
The Federal को प्रतिवेदनअनुसार, सूचना तथा प्रसारण मन्त्रालयले CJP माथि दैनिक निगरानी प्रणाली बसालेको छ। तोकिएका अधिकारीहरूले हरेक दिन सोसियल मिडिया गतिविधि, सामग्री प्रवृत्ति र सहभागिता डेटा ट्र्याक गर्दैछन्।
तर सरकारको यो कदम उल्टो पड्यो।
Shashi Tharoor ले लेखे: “यो एकाउन्ट बन्द गर्नु विनाशकारी र गहिरो रूपमा अबुझ निर्णय हो। लोकतन्त्रको ठूलो गुण भनेको यसले जनताको भावना, निराशा र गुनासाहरूको निकास दिन्छ।”
Akhilesh Yadav ले लेखे: “BJP बनाम CJP।”
एक्स एकाउन्ट बन्द भएको केही मिनेटमै नयाँ एकाउन्ट खोलियो, नाम: “Cockroach is Back।” आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्सबाट बनाइएको ककरोचको तस्वीर, हात उठाएर, मुट्ठी बाँधेर। क्याप्सन: “You thought you could get rid of us? Lol।”
नेपाललाई किन हेर्दैछ भारत?
यो प्रश्न अहिले पूरै दक्षिण एसियाले सोधिरहेको छ।
र यहाँ हामी नेपालीहरूले ध्यान दिनुपर्छ।
२०८२ भदौ ४ गते। KP Sharma Oli को सरकारले फेसबुक, इन्स्टाग्राम, युट्युब, एक्स, व्हाट्सएप लगायत २६ वटा सोसियल मिडिया प्लेटफर्महरू बन्द गर्यो। कारण देखाइयो: दर्ता नगरेको र साइबर अपराध।
तर वास्तविकता के थियो भने सरकार युवाहरूको आवाज दबाउन चाहन्थ्यो।
भदौ ८ गते। हजारौं युवाहरू, अधिकांश Gen Z का विद्यार्थीहरू, काठमाडौंमा संसद भवन अगाडि जम्मा भए। भ्रष्टाचार, भाइभतिजावाद र सोसियल मिडिया बन्दको विरोधमा।
Rising Nepal Daily को प्रतिवेदनअनुसार, प्रहरीले भिडमा गोली चलायो। Britannica को अभिलेखअनुसार, पाँच दिनको आन्दोलनमा ७६ जनाको ज्यान गयो, दुई हजार एक सय तेरह जना घाइते भए।
सिंहदरबार जल्यो। संसद विघटन भयो। KP Sharma Oli ले राजीनामा दिए।
२०८२ भदौ १२ गते। सुशीला कार्की कार्यवाहक प्रधानमन्त्री बनिन्, नेपालकी पहिलो महिला सरकार प्रमुख।
२०८२ फागुन २१ गते को संसदीय निर्वाचनमा, ३५ वर्षीय Balendra Shah को Rastriya Swatantra Party ले ठूलो बहुमत पायो। Balen Shah नेपालको इतिहासमा सबैभन्दा कान्छा प्रधानमन्त्री बने।
एउटा Rapper, सिभिल इन्जिनियर, र काठमाडौंको पूर्वमेयर। Gen Z ले आफ्नो नेता रोजेको थियो।
Heinrich Böll Stiftung को विश्लेषणअनुसार: “नेपालको Gen Z आन्दोलन एक्लोपनमा भएको थिएन। यो दक्षिण एसियाभरि पुस्ताहरूले भ्रष्टाचार, असमानता र डिजिटल दमनविरुद्ध लड्ने एउटा व्यापक आन्दोलनको हिस्सा थियो।”
अब The Federal ले लेखेको छ: “भारत सरकारले CJP लाई ध्यानपूर्वक हेरिरहेको छ, छिमेकी देशहरू श्रीलंका, बंगलादेश र नेपालमा भएका Gen Z विद्रोहको ताजा स्मृतिसाथ।”
भारत र नेपालको तुलना: एउटा ऐना
नेपाल र भारतको आन्दोलनमा के समानता छ?
नेपालमा: सोसियल मिडिया बन्द, युवाहरू सडकमा। भारतमा: सोसियल मिडिया बन्द, युवाहरू झन् बढे।
नेपालमा: न्यायपालिका र कार्यपालिकाको मिलेमतोको आरोप। भारतमा: स्वयं सर्वोच्च अदालतका न्यायाधीशले युवाहरूलाई “ककरोच” भने।
नेपालमा: Balen Shah जस्तो गैरपरम्परागत नेता उभियो। भारतमा: CJP को मेनिफेस्टोमा अवकाशपछि न्यायाधीशलाई राज्यसभामा नियुक्त गर्न बन्देज, सांसदहरूको दलबदल गर्न बिस लगायत वर्षे प्रतिबन्ध, र महिलाको लागि संसदमा ५० प्रतिशत आरक्षणजस्ता मागहरू छन्।
फरक के छ?
Aaj Tak लाई दिएको अन्तर्वार्तामा Dipke ले भने: “यदि युवाहरू सडकमा ओर्लिए भने त्यो नेपाल वा बंगलादेशजस्तो हुनेछैन। यी युवाहरू धेरै समझदार छन्। उनीहरू संवैधानिक अधिकारको दायरामा रहेर आवाज उठाउन चाहन्छन्।”
यो ठूलो भिन्नता हो। नेपालको Gen Z आन्दोलन सडकमा उत्रियो। भारतको Gen Z अहिलेसम्म डिजिटल सीमाभित्र छ। तर कति दिन?
विवाद र आलोचना, जुन सुन्न जरुरी छ
CJP को आलोचना पनि भयो, र ती आलोचनाहरू सुन्न जरुरी छ।
“यो शहरी कुलीन वर्गको खेल हो”:
CNN को प्रतिवेदनमा एउटा इन्स्टाग्राम पोस्टलाई १५,००० भन्दा बढी लाइक्स मिल्यो: “यो शहरी मध्यम वर्गको एउटा हिस्सा हो जसले अरूलाई वर्षौं सिस्टमले कुल्चिँदा हेरिरह्यो, र अहिले आफूलाई पनि त्यसले अपमान गर्दा अचम्म मानिरहेको छ।”
CJP को मूल दर्शक शहरी, इन्टरनेटसम्म पहुँच भएका युवाहरू हुन्। ग्रामीण भारतका करोडौं युवाहरू, जसले जीवनभर यो व्यवस्थाको मार भोगे, उनीहरू यो मिम आन्दोलनमा कहाँ छन्?
पाकिस्तान एंगल:
WION News को प्रतिवेदनअनुसार, CJP का फलोअरहरूमा पाकिस्तान, बंगलादेश र टर्कीका प्रयोगकर्ताहरू पनि थिए। BJP ले यसलाई “भारत विरोधी षड्यन्त्र” भन्यो। देशको आन्तरिक असन्तोषलाई बाह्य शक्तिले उपयोग गर्न सक्छन् भन्ने चिन्ता वास्तविक छ।
Dipke ले जवाफ दिए: “भाइरल आन्दोलन विश्वव्यापी फैलिन्छ।”
व्यावसायीकरणको खतरा:
CJP भाइरल भएको केही दिनभित्र तीनजना अलग-अलग व्यक्तिहरूले “Cockroach Janta Party” नाममा ट्रेडमार्क आवेदन दाखिला गरे। जनताको आन्दोलनलाई ब्यापार बनाउने प्रयास सुरु भइसक्यो।
मिम भनेको खेलौना होइन
इतिहासमा विद्रोहको भाषा बदलिँदै आएको छ।
पहिले: गीत, कविता, पर्चा। त्यसपछि: टेलिभिजन। अहिले: मिम, रिल, इन्स्टाग्राम पोस्ट।
नेपालमा “Nepo Kids” क्याम्पेन भाइरल भयो। भ्रष्ट नेताका छोराछोरीहरूको विलासी जीवन र जनताको दुरवस्थाको तुलना गर्ने त्यो भाइरल सामग्रीले Gen Z आन्दोलनमा आगो थपेको थियो।
भारतमा ककरोचको AI तस्वीरले त्यही काम गरिरहेको छ।
मिम किन काम गर्छ? किनभने यो साझा गर्न सजिलो छ, भावनात्मक छ, र लाखौं मान्छेहरूलाई सामग्री सिर्जनाकर्ता बनाउँछ।
“यो मिम मात्र होइन, यो गम्भीर विषयहरूलाई स्मार्ट तरिकाले उठाइरहेको छ। सायद त्यसैले सरकार नर्भस छ,” दिल्लीका एक विद्यार्थीले भने।
Sangriha को दृष्टिकोण: हाम्रो पुस्ता, हाम्रो प्रश्न
यो खबर पढेर केही नेपाली पाठकले सोच्न सक्छन्, “यो त भारतको कुरा हो।”
होइन। यो हाम्रो पनि कुरा हो।
नेपालका Gen Z युवाहरूले भर्खरै सरकार बदलेका छन्। ७६ जनाले ज्यान दिएका छन्। Balen Shah जस्तो नयाँ पुस्ताको नेतृत्व उदाएको छ। तर के परिवर्तन साँच्चिकै आएको छ?
नेपालमा युवा बेरोजगारी अझैसम्म २० प्रतिशतभन्दा माथि छ। प्रत्येक वर्ष हजारौं युवाहरू बिदेसिन्छन् किनभने यहाँ अवसर छैन। नेताहरू बदलिए, तर संरचना बदलिएको छ कि छैन?
भारतमा CJP उठ्नुको पछाडि जुन कारण छ, बेरोजगारी, भ्रष्टाचार, अवसरको असमानता, ती कारणहरू नेपालमा पनि उत्तिकै छन्।
फरक यति मात्र छ कि नेपाली युवाहरूले सडकमा उत्रेर आफ्नो उत्तर खोजिसके। भारतीय युवाहरू अझैसम्म डिजिटल भाषामा कुरा गरिरहेका छन्।
प्रश्न यो हो: कुन बाटो बढी प्रभावकारी हो? र कुन बाटोमा बढी मूल्य चुकाउनु पर्छ?
अन्तमा: ककरोच मर्दैन
एउटा न्यायाधीशको मुखबाट निस्केको एउटा शब्दले सात दिनमा दुई करोड मान्छे जोड्यो।
सरकारले एकाउन्ट बन्द गर्यो। वेबसाइट ब्लक गर्यो। ज्यान मार्ने धम्की आए।
तर ककरोच मरेन।
किनभने ककरोच त्यहाँ जन्मिन्छ जहाँ कुहिएको हुन्छ। र कुहिएको व्यवस्था सफा नगरी ककरोच मार्न सकिँदैन।
यो कुरा भारतका शासकहरूले बुझेका छैनन्। र दुर्भाग्यवश, नेपालका धेरै नेताहरूले पनि पूर्णरूपमा बुझेका छैनन्।
Shashi Tharoor ले ठीक भने: “CJP जस्ता व्यंग्यात्मक आन्दोलन प्रेसर कुकरको भाल्भ हुन्। यसलाई थुन्दा विस्फोट हुन्छ।”
नेपालमा भाल्भ थुनिएको थियो। सिंहदरबार जलेको थियो।
भारतमा भाल्भ अझैसम्म बन्द भइसकेको छैन। तर कति दिन?
यो प्रश्न भारतको मात्र होइन। दक्षिण एसियाको प्रत्येक सरकार, प्रत्येक न्यायपालिका, प्रत्येक संस्थाले सोच्नुपर्ने प्रश्न हो।
युवाहरूलाई “ककरोच” भन्न सकिन्छ। तर त्यो गाली उनीहरूले थाप्लामा राखेर आन्दोलनको झन्डा बनाउँछन्।
र जब ककरोचहरूको झुन्ड एकठाउँ जम्मा हुन्छ, त्यसलाई रोक्ने ताकत दुनियाँमा कसैसँग छैन।
नेपालले यो सत्य अनुभव गरिसकेको छ।
भारत पनि गर्नेछ।
प्रश्न यति मात्र छ, कसरी र कहिले।
स्रोतहरू:
- Al Jazeera: Cockroach Janta Party, न्यायाधीशको टिप्पणीले व्यंग्य र विरोध जगाउँछ
- CNN: भारतको Gen Z ले ककरोचलाई विद्रोहको प्रतीकमा बदल्यो
- CBS News: Cockroach Janta Party को द्रुत उदयले भारतका नेताहरूलाई तर्साउँदैछ
- The Federal: के सरकार Gen Z को विरोध शक्तिदेखि डरायो?
- BusinessToday: CJP को वेबसाइट ब्लक, X र इन्स्टाग्राममा कारवाहीपछि
- WION News: Cockroach Janta Party संस्थापकले इन्स्टाग्राम ह्याक भएको दाबी गरे
- Britannica: २०२५ नेपाली Gen Z आन्दोलन
- Heinrich Böll Stiftung: नेपालको Gen Z क्रान्ति र दृश्यताको राजनीति
- Nepal News: Cockroach Janata Party बारे सबै जान्नुपर्ने कुरा
- Sunday Guardian Live: के Cockroach Janta Party ले नेपाल-बंगलादेशजस्तो Gen Z विरोध भारतमा जगाउनेछ?
