२०५९ सालको असोज: एउटा मृत्यु जसले नेपाललाई प्रश्न गर्न बाध्य बनायो
२०५९ सालको असोज। काठमाडौंको भैँसेपाटीस्थित एउटा घरभित्र २४ वर्षीया अभिनेत्री श्रीषा कार्की झुन्डिएको अवस्थामा मृत फेला परिन्। केही घण्टामै यो खबर देशभर फैलियो। नेपाली चलचित्र क्षेत्र स्तब्ध बन्यो, सडकमा आक्रोश पोखियो, पत्रिका जलाइए, पत्रकारमाथि आक्रमणसमेत भयो। त्यसपछि एउटा प्रश्नले सिंगो देशको चेतनालाई झस्कायो, “के एउटा पत्रिकाले कसैको ज्यान लिन सक्छ?”
दुई दशकभन्दा बढी समय बितिसक्दा पनि यो प्रश्न आजसम्म जीवित छ। किनभने श्रीषा कार्कीको मृत्यु केवल एक अभिनेत्रीको मृत्यु थिएन। त्यो नेपाली पत्रकारिताको नैतिकता, चलचित्र उद्योगभित्रको शोषण, महिला कलाकारमाथिको हिंसा, शक्तिशाली नेटवर्कको प्रभाव र न्याय प्रणालीको कमजोरीमाथि उठेको गम्भीर प्रश्न थियो।
उदाउँदो सपना, जसलाई नेपालले जोगाउन सकेन
श्रीषा कार्की नेपाली चलचित्र उद्योगमा तीव्र रूपमा उदाउँदै गरेकी अभिनेत्री थिइन्। २०५४ सालमा “यो मायाले लौन सतायो” चलचित्रबाट अभिनय यात्रा सुरु गरेकी उनले छोटो समयमै “आफ्नो बिरानो”, “घाम छाया”, “जमिन”, “सल्टिनी” र “माया बैगुनी” जस्ता चलचित्रमार्फत आफ्नो छुट्टै पहिचान बनाएकी थिइन्। उनको अभिनय स्वाभाविक मानिन्थ्यो र उनी भविष्यकी सम्भावनाशील अभिनेत्रीका रूपमा हेरिन्थिन्।
तर पर्दामा देखिने सफलताको पछाडि चलचित्र उद्योगको एउटा कठोर यथार्थ लुकेको थियो। त्यो समय नेपाली चलचित्र उद्योग व्यवस्थित थिएन। महिला कलाकारहरूलाई सम्मानित कलाकारभन्दा बढी प्रयोग गर्ने वस्तुको रूपमा हेर्ने प्रवृत्ति व्यापक थियो। निर्माता, बिचौलिया, केही पत्रकार, फोटोग्राफर तथा प्रभावशाली व्यक्तिहरूबीच महिला कलाकारहरू अनेक प्रकारका दबाब र असुरक्षाको सामना गर्न बाध्य हुन्थे। श्रीषा पनि त्यही संरचनाको शिकार बनेको बताइन्छ।
एउटा तस्वीर, जसले जीवन नै बदलिदियो
यस घटनाको केन्द्रमा एउटा विवादास्पद तस्वीर थियो। साप्ताहिक पत्रिका जन आस्था ले श्रीषाको अश्लील तस्वीर प्रकाशित गर्दै उनलाई वेश्यावृत्तिसँग जोड्ने आशयको सामग्री प्रकाशित गरेपछि देशभर ठूलो विवाद सिर्जना भयो।
तर त्यसपछि सार्वजनिक भएका विभिन्न विवरण र अनुसन्धानात्मक रिपोर्टहरूमा यो तस्वीर स्वेच्छाले खिचिएको नभएको दाबी गरियो। श्रीषालाई एउटा अपार्टमेन्टमा बोलाएर दबाब र षड्यन्त्रमार्फत निर्वस्त्र बनाई तस्वीर खिचिएको आरोप लाग्यो। यस घटनामा पूर्वप्रहरी उद्धव भण्डारी, एक फोटोग्राफर तथा चलचित्र क्षेत्रसँग सम्बन्धित केही व्यक्तिहरूको नाम सार्वजनिक चर्चामा आयो।
घटनाको उद्देश्य केवल तस्वीर खिच्नु नभई ब्ल्याकमेल, नियन्त्रण र शोषण रहेको आरोप लाग्दै गयो। त्यतिबेला यौनिक स्क्यान्डल बेच्ने पत्रकारिता लोकप्रिय बन्दै गएको थियो। महिलाको निजी जीवनलाई सनसनीपूर्ण समाचार बनाएर पत्रिका बेच्ने प्रवृत्ति मौलाउँदै थियो। श्रीषा त्यसको सबैभन्दा चर्चित पीडित बनिन्।
पत्रकारिताको नाममा चरित्र हत्या
जन आस्था त्यतिबेला राजनीतिक प्रभाव बोकेको तथा सनसनीपूर्ण सामग्री प्रकाशित गर्ने चर्चित साप्ताहिक थियो। पत्रिकाका सम्पादक किशोर श्रेष्ठको नेतृत्वमा प्रकाशित उक्त सामग्रीपछि देशभर चर्को आलोचना भयो।
घटनापछि धेरै प्रश्न उठे। एउटा महिलाको निजी तस्वीर कसरी प्राप्त भयो? त्यसको सत्यता किन जाँचिएन? पीडितको पक्ष किन सुनिएन? पत्रकारिताको नैतिकता कहाँ हरायो? सबैभन्दा ठूलो प्रश्न भने यही थियो, के कसैको चरित्र हत्या गरेर पत्रिका बेच्नु पत्रकारिता हो?
धेरैले यस घटनालाई एउटा व्यक्तिमाथिको आक्रमण मात्र नभई सम्पूर्ण महिला अस्मितामाथिको सार्वजनिक हिंसाका रूपमा व्याख्या गरे।
सामाजिक अपमान र मानसिक दबाब
तस्वीर प्रकाशित भएपछि श्रीषाको व्यक्तिगत जीवन पूर्ण रूपमा बदलियो। सडकमा मानिसहरूको व्यवहार बदलियो। अपमानजनक फोन आउन थाले। गालीगलौज र चरित्रमाथिका टिप्पणीहरू बढ्दै गए। नेपालजस्तो समाजमा महिलामाथि यौनिक आरोप लागेपछि सत्यभन्दा पहिले समाजले फैसला सुनाउने प्रवृत्ति अझै बलियो थियो।
श्रीषाले आफू निर्दोष भएको बताउने प्रयास गरेको उल्लेख विभिन्न स्रोतहरूमा पाइन्छ। तर शक्तिशाली मिडिया र सामाजिक दबाबबीच उनको आवाज कमजोर बन्दै गयो। नजिकका व्यक्तिहरूका अनुसार उनी गम्भीर मानसिक तनावमा थिइन्, अत्यन्त अपमानित महसुस गरिरहेकी थिइन् र क्रमशः एक्लिँदै गइरहेकी थिइन्।
त्यो समय नेपालमा मानसिक स्वास्थ्यबारे खुलेर कुरा गर्ने संस्कार पनि थिएन। कलाकारहरूले सबै कुरा सहनुपर्छ भन्ने सोच हावी थियो। परिणामतः उनी भित्रभित्रै टुटिरहँदा समाज भने तमाशा हेरिरहेको थियो।
एउटा बिहान, जसले सबै बदलिदियो
असोजको एउटा बिहान श्रीषा आफ्नै घरमा मृत अवस्थामा भेटिइन्। उनको मृत्युले नेपाली चलचित्र उद्योगलाई हल्लाइदियो। हजारौं कलाकार सडकमा उत्रिए। जन आस्था को कार्यालयमा आक्रमण भयो भने सम्पादक किशोर श्रेष्ठ केही समय सार्वजनिक रूपमा देखिएनन्।
निर्माता अशोक शर्माले सार्वजनिक रूपमा यस घटनालाई योजनाबद्ध हत्या भएको आशय व्यक्त गरे। श्रीषाकी आमाले पनि पत्रकार तथा ब्ल्याकमेल समूहलाई घटनाका लागि जिम्मेवार ठहराइन्।
तर केही समयपछि जनआक्रोश विस्तारै सेलाउँदै गयो।
न्याय खोज्दा उठेका प्रश्नहरू
श्रीषाको मृत्युपछि अनुसन्धान सुरु भयो। प्रेस काउन्सिल नेपाल ले जन आस्था ले पत्रकारिताको आचारसंहिता उल्लंघन गरेको निष्कर्ष निकाल्यो र पत्रिकाले सार्वजनिक रूपमा क्षमायाचनासमेत गर्यो।
तर आपराधिक जिम्मेवारीको सवालमा कसैले सजाय पाएन। अनुसन्धान सतही भएको आरोप लागिरह्यो। धेरै महत्वपूर्ण प्रश्नहरू अनुत्तरित नै रहे। यसै कारण श्रीषाको घटना नेपालमा प्रभावशाली व्यक्तिहरू कानुनी कारबाहीबाट जोगिने प्रवृत्तिको उदाहरणका रूपमा पनि चर्चित रह्यो।
यस घटनासँग जोडिएका केही व्यक्तिहरू पछि विभिन्न सार्वजनिक जिम्मेवारीमा पुगे, जसले पत्रकारिताको नैतिकता र संस्थागत उत्तरदायित्वबारे थप बहस जन्मायो।
उद्धव भण्डारीसँग जोडिएका रहस्य
यस घटनामा पूर्वप्रहरी उद्धव भण्डारीको नाम पनि जोडियो। उनी पूर्व सुरक्षा पृष्ठभूमिका व्यक्ति थिए र पछि पत्रकारितासँग समेत सम्बन्धित रहे।
श्रीषाको तस्वीर प्रकरणसँग उनको नाम सार्वजनिक रूपमा चर्चामा आए पनि घटनाको सम्पूर्ण सत्य कहिल्यै स्पष्ट हुन सकेन। पछि उनी बेलायत पुगे र अन्ततः ग्लासगोमा आत्मदाह गरेर मृत्यु भएको समाचार सार्वजनिक भयो। त्यसपछि घटनालाई लिएर थप अनेक प्रश्न उठे, के उनी केवल एउटा मोहरा थिए? के यस घटनामा अझ ठूलो नेटवर्क सक्रिय थियो? यी प्रश्नहरूको स्पष्ट उत्तर आजसम्म सार्वजनिक रूपमा स्थापित हुन सकेको छैन।
चलचित्र उद्योग र समाजका लागि चेतावनी
श्रीषाको मृत्युले नेपाली चलचित्र उद्योगभित्र महिला कलाकारहरूले भोग्ने असुरक्षा, कास्टिङ काउच, ब्ल्याकमेल, यौनिक दबाब र शक्ति दुरुपयोगबारे व्यापक बहस सुरु गरायो। केही समय उद्योग झस्किए पनि यी समस्या पूर्ण रूपमा अन्त्य भएको भन्न सकिने अवस्था अझै देखिँदैन।
आज पनि धेरै महिला कलाकारहरू सामाजिक सञ्जालमार्फत हुने ट्रोलिङ, गोपनीय तस्वीरको दुरुपयोग र डिजिटल हिंसाको जोखिमसँग जुधिरहेका छन्।
पत्रकारिताको ऐनामा देखिएको कालो प्रतिबिम्ब
यस घटनाले नेपाली पत्रकारितामाथि पनि गम्भीर प्रश्न उठायो। तथ्य पुष्टि नगरी कसैको निजी जीवनलाई सार्वजनिक गर्ने, चरित्र हत्या गरेर त्यसलाई खोज पत्रकारिता भन्ने प्रवृत्तिले पत्रकारिताको विश्वसनीयतामाथि गहिरो चोट पुर्याएको धेरै विश्लेषकहरूको धारणा छ।
जब तथ्यभन्दा सनसनी बिक्न थाल्छ, जब पीडितको सम्मानभन्दा बजारलाई प्राथमिकता दिइन्छ, तब पत्रकारिता आफ्नो मूल उद्देश्यबाट टाढा जान्छ भन्ने सन्देश श्रीषाको घटनाले दिएको मानिन्छ।
यदि त्यो तस्वीर प्रकाशित नभएको भए…
आज पनि धेरैले कल्पना गर्छन्, यदि त्यो तस्वीर प्रकाशित नभएको भए? यदि समयमै निष्पक्ष अनुसन्धान भएको भए? यदि समाजले उनलाई दोषी होइन, पीडितका रूपमा हेरेको भए? यदि पत्रकारिताले नैतिकताको सीमा नाघेको नहुँदो हो भने सायद श्रीषा आज नेपाली चलचित्र उद्योगकी अग्रणी अभिनेत्रीमध्ये एक हुन सक्थिन्।
तर इतिहासलाई फर्काउन सकिँदैन।
निष्कर्ष
श्रीषा कार्कीको मृत्यु एउटा व्यक्तिको मृत्यु मात्र थिएन। त्यो नेपाली समाज, पत्रकारिता, न्याय प्रणाली र चलचित्र उद्योगका कमजोरीहरूलाई उजागर गर्ने ऐतिहासिक घटना बन्यो। आज सामाजिक सञ्जालको युगमा चरित्र हत्या अझ छिटो फैलिन सक्छ, डिजिटल हिंसा अझ व्यापक हुन सक्छ र गलत सूचना केही क्षणमै लाखौं मानिससम्म पुग्न सक्छ।
यस कारण श्रीषाको कथा केवल इतिहासका पानामा सीमित घटना होइन, जिम्मेवार पत्रकारिता, महिला सुरक्षा, डिजिटल नैतिकता र निष्पक्ष न्यायको आवश्यकता सम्झाउने एउटा चेतावनी पनि हो।
नोट: यो लेख सार्वजनिक रूपमा उपलब्ध विवरण, समाचार सामग्री तथा विभिन्न स्रोतमा आधारित ऐतिहासिक घटनाको समग्र प्रस्तुति हो। यसमा उल्लेख गरिएका केही आरोप तथा दाबीहरू सम्बन्धित पक्षहरूले विभिन्न समयमा अस्वीकार गरेका वा कानुनी रूपमा अन्तिम रूपमा स्थापित नभएका विषय पनि हुन सक्छन्। यस लेखको उद्देश्य कसैलाई दोषी ठहराउनु नभई घटनाको सामाजिक, पत्रकारितिक र ऐतिहासिक पक्षबारे जानकारी प्रस्तुत गर्नु हो।
