सावधान! सामाजिक सञ्जालमा पोस्ट गरिएका तपाईंका फोटो र भिडियो तपाईंविरुद्ध प्रयोग हुन सक्छन्

धेरै नेपालीहरूले Deepfake लाई अझै पनि केवल नेताहरू, कलाकारहरू वा चर्चित व्यक्तिहरूसँग सम्बन्धित समस्या ठानिरहेका छन्। तर वास्तविकता फरक छ। आजको AI युगमा Deepfake को सबैभन्दा सजिलो शिकार कुनै सेलिब्रेटी होइन, बरु सामाजिक सञ्जालमा सक्रिय सामान्य व्यक्ति हुन सक्छ।

यदि तपाईं नियमित रूपमा TikTok, Facebook, Instagram, YouTube वा अन्य प्लेटफर्महरूमा आफ्नो भिडियो अपलोड गर्नुहुन्छ भने, तपाईंले AI लाई आफ्नो अनुहार, आवाज, हाउभाउ, बोल्ने शैली, मुस्कान र शरीरको गतिविधिसम्बन्धी विशाल डेटा निःशुल्क उपलब्ध गराइरहनुभएको छ। AI प्रणालीहरूलाई हजारौं तस्बिर वा भिडियोबाट व्यक्तिको डिजिटल प्रतिरूप निर्माण गर्न सक्ने गरी विकास गरिएको छ। आजको अवस्थामा धेरै भिडियोहरू सार्वजनिक रूपमा उपलब्ध भएमा, कुनै व्यक्तिको डिजिटल क्लोन तयार गर्न पहिलेको भन्दा धेरै सजिलो भएको छ।

कल्पना गर्नुहोस्, कुनै व्यक्ति तपाईंसँग अत्यन्त रिसाएको छ। कुनै व्यक्तिगत दुश्मनी, असफल प्रेम सम्बन्ध, व्यावसायिक प्रतिस्पर्धा, राजनीतिक मतभेद वा व्यक्तिगत प्रतिशोधका कारण उसले तपाईंलाई सामाजिक रूपमा समाप्त पार्न चाहन्छ। यदि त्यो व्यक्ति AI सम्बन्धी ज्ञान राख्छ भने उसले तपाईंको सार्वजनिक भिडियोहरू, तस्बिरहरू र आवाज संकलन गरेर तपाईंले कहिल्यै नगरेको काम गरेको जस्तो देखिने सामग्री तयार गर्न सक्छ।

त्यो सामग्रीमा तपाईंले:
• कहिल्यै नबोलेको कुरा बोलेको जस्तो देखिन सक्छ।
• कसैलाई धम्की दिएको जस्तो देखिन सक्छ।
• आपत्तिजनक अभिव्यक्ति दिएको जस्तो देखिन सक्छ।
• अश्लील वा यौनजन्य सामग्रीमा संलग्न भएको जस्तो देखिन सक्छ।
• अपराध स्वीकार गरेको जस्तो देखिन सक्छ।

यसको सबैभन्दा ठूलो असर कानुनी भन्दा पहिले सामाजिक हुन्छ। मानिसहरूले सत्य पत्ता लगाउनुभन्दा पहिले सामग्री हेर्छन्, प्रतिक्रिया दिन्छन् र निर्णय गरिसक्छन्। धेरै अवस्थामा प्रतिष्ठा नष्ट हुन केही घण्टा मात्रै पर्याप्त हुन सक्छ।

विश्वव्यापी तथ्याङ्कहरूले देखाएका छन् कि Deepfake को सबैभन्दा ठूलो दुरुपयोग गैर-सहमतिमा तयार गरिएका यौनजन्य सामग्रीमा भइरहेको छ। अनुसन्धानहरूले इन्टरनेटमा रहेका अधिकांश Deepfake भिडियोहरू यस्तै प्रकृतिका रहेको देखाएका छन् र पीडितहरूमा महिलाहरूको संख्या अत्यधिक छ।

Deepfake Porn: Deepfake को सबैभन्दा अन्धकारमय संसार

Deepfake को सबैभन्दा ठूलो र सबैभन्दा खतरनाक प्रयोग यौन शोषणसँग सम्बन्धित छ।

विश्वव्यापी अध्ययनहरूले इन्टरनेटमा रहेका Deepfake भिडियोहरूको अत्यधिक हिस्सा गैर-सहमतिमा तयार गरिएका यौनजन्य सामग्रीसँग सम्बन्धित रहेको देखाएका छन्। अधिकांश पीडित महिलाहरू हुने गरेका छन्।

अपराधीहरूले:

• सामान्य फोटो
• Facebook फोटो
• Instagram पोस्ट
• TikTok भिडियो

मात्र प्रयोग गरेर व्यक्तिको अनुहार अश्लील सामग्रीमा जोड्न सक्छन्।

यसले: मानसिक आघात, सामाजिक बहिष्कार, पारिवारिक समस्या, करियर समाप्ति, आत्मविश्वासको विनाश जस्ता गम्भीर परिणाम निम्त्याउन सक्छ।

नेपालमा देखिन थालेको नयाँ खतरा

नेपालमा पनि AI प्रयोग गरेर बनाइएका भ्रामक भिडियोहरू बढ्न थालेका छन्। विभिन्न सार्वजनिक व्यक्तित्व, राजनीतिज्ञ तथा सामाजिक अभियन्तासँग सम्बन्धित AI निर्मित सामग्रीहरू पटकपटक भाइरल भएका उदाहरणहरू भेटिन्छन्। काठमाडौं महानगरका पूर्व मेयर बालेन शाहसँग सम्बन्धित Deepfake भिडियो, हर्क साम्पाङसँग सम्बन्धित AI निर्मित भिडियो तथा अन्य राजनीतिक सामग्रीहरू तथ्य परीक्षणपछि नक्कली प्रमाणित भएका घटनाहरू सार्वजनिक भइसकेका छन्।

यसले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाउँछ।

यदि आज देशका चर्चित व्यक्तिहरूलाई AI ले नक्कली रूपमा प्रस्तुत गर्न सक्छ भने, भोलि कुनै सामान्य नागरिकलाई किन सक्दैन?

Deepfake र नेपालको राजनीति

नेपालको राजनीतिक क्षेत्रमा पनि AI सामग्रीको प्रभाव बढ्दै गएको छ। २०२६ को चुनावी वातावरणमा विभिन्न राजनीतिक नेताहरूलाई एकसाथ देखाउने, नभएका भेटघाट देखाउने तथा गलत सन्देश फैलाउने AI निर्मित भिडियोहरू सामाजिक सञ्जालमा व्यापक रूपमा फैलिएका थिए। विश्लेषकहरूले यसले जनमतलाई भ्रमित बनाउने जोखिम बढाएको बताएका छन्।

अर्कोतर्फ, एउटा अर्को समस्या पनि देखिन थालेको छ। Deepfake को अस्तित्व बढेसँगै वास्तविक सामग्रीलाई समेत “यो त AI हो” भनेर अस्वीकार गर्ने प्रवृत्ति बढ्न सक्छ। सञ्चार तथा साइबर सुरक्षाका विशेषज्ञहरूले यस अवस्थालाई “Liar’s Dividend” भनेर चिन्ने गरेका छन्। यसको अर्थ, Deepfake को डर यति बढ्छ कि वास्तविक प्रमाणलाई समेत मानिसहरूले नक्कली भनेर खारेज गर्न थाल्छन्।

यसैले भविष्यको सबैभन्दा ठूलो संकट केवल नक्कली सामग्री होइन, सत्यमाथिको विश्वासको क्षय हुन सक्छ।

सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताले के सावधानी अपनाउने?

• आफ्नो सबै भिडियो Public राख्नुपर्छ भन्ने सोच त्याग्ने।
• परिवार, बालबालिका र निजी क्षणहरू अनावश्यक रूपमा सार्वजनिक नगर्ने।
• अपरिचित AI एपहरूमा आफ्नो फोटो वा भिडियो अपलोड गर्दा सावधानी अपनाउने।
• भिडियो भाइरल भए मात्र सत्य हुन्छ भन्ने मानसिकता त्याग्ने।
• कुनै विवादास्पद भिडियो देखेपछि मूल स्रोत खोज्ने बानी बसाल्ने।
• आफ्ना सामाजिक सञ्जाल खातामा दुई तहको सुरक्षा (Two-Factor Authentication) प्रयोग गर्ने।
• आफ्ना आवाज र भिडियोहरू कसरी प्रयोग भइरहेका छन् भन्ने विषयमा सचेत रहने।

Deepfake को सम्भावित प्रभाव: मानव जीवनका विभिन्न क्षेत्रहरूमा

Deepfake जोखिमको अनुमानित प्रभाव

अत्यधिक जोखिम
████████████████████ प्रतिष्ठा

उच्च जोखिम
█████████████████ आर्थिक ठगी

उच्च जोखिम
████████████████ राजनीतिक दुष्प्रचार

मध्यम जोखिम
███████████ रोजगार

मध्यम जोखिम
██████████ शिक्षा

मध्यम जोखिम
█████████ पारिवारिक सम्बन्ध

दीर्घकालीन जोखिम
███████████████████ सत्यमाथिको विश्वास

आजको संसारमा सबैभन्दा मूल्यवान सम्पत्ति पैसा होइन, डेटा हो। र तपाईंको अनुहार, आवाज, भिडियो तथा डिजिटल पहिचान पनि डेटा नै हो। धेरै मानिसहरूले आफ्नो घरको सुरक्षा गर्छन्, बैंक खाताको सुरक्षा गर्छन्, तर आफ्नो डिजिटल पहिचानको सुरक्षा गर्दैनन्। Deepfake युगमा सबैभन्दा ठूलो सुरक्षा चुनौती यही हो।

भविष्यमा तपाईंको अनुहार, तपाईंको आवाज र तपाईंको डिजिटल पहिचान तपाईंविरुद्ध प्रयोग हुन सक्छ। त्यसैले अब प्रश्न केवल “मैले के पोस्ट गरें?” भन्ने होइन, “मैले पोस्ट गरेको सामग्रीबाट कसैले मेरो डिजिटल प्रतिरूप बनाउन सक्छ कि सक्दैन?” भन्ने पनि हो।