“नेपालको त्यो सन्धि जसले देशको नक्सा सधैंका लागि बदल्यो”

“एउटा सन्धिमा सही गर्दा राजाले के गुमाए : त्यो कथा हामीले किताबमा पढेनौं।”

भूमिका: नक्साभन्दा ठूलो के हुन्छ र?

तपाईंले नेपालको नक्सा हेर्नुभएको छ?

पश्चिममा महाकाली, पूर्वमा मेची, उत्तरमा हिमाल, दक्षिणमा तराई। यो आयतकार आकार, जुन हामीले स्कुलमा कण्ठ पार्यौं, Passport को Cover मा देख्यौं, र मनमा बसाल्यौं, यो आकार सधैंदेखि यस्तै थिएन।

एक समय थियो, नेपालको नक्सा यसभन्दा दोब्बरभन्दा बढी थियो।

त्यो नक्सा एउटै दिन बदलियो, ४ मार्च १८१६।

त्यो दिन, सुगौलीको एउटा साना भवनमा, ब्रिटिश र नेपाली प्रतिनिधिहरूले एउटा कागजमा सही गरे। त्यो कागजको नाम थियो, सुगौली सन्धि (Treaty of Sugauli)।

र त्यसपछि, नेपाल कहिल्यै उस्तै भएन।

पृष्ठभूमि: कसरी भयो युद्ध?

विस्तारको उत्ताउलो सपना

१८औं शताब्दीको अन्त्यतिर, नेपाल एउटा विस्तारशील शक्ति थियो। पृथ्वीनारायण शाहले गोरखा राज्यबाट सुरु गरेको एकीकरण अभियान उनका उत्तराधिकारीहरूले जारी राखे। नेपालको सीमा पश्चिममा सतलज नदी (हालको पञ्जाब) सम्म र पूर्वमा तिस्ता नदी (हालको सिक्किम) सम्म पुगेको थियो।

यो विशाल नेपाल थियो।

तर यही विस्तारको भोकले नेपाललाई एउटा अर्को विस्तारशील शक्तिसँग टकराउन बाध्य बनायो, ब्रिटिश ईस्ट इन्डिया कम्पनी।

घर्षणका बिन्दुहरू

दुवै शक्तिहरू तराईको उपजाऊ भूमिको लागि प्रतिस्पर्धा गर्दै थिए। ब्रिटिशले विस्तार गर्दै आए, नेपालीहरूले आफ्नो दाबी गर्दै गए।

सन् १८०४ देखि नै सीमा विवाद तीव्र हुन थालेको थियो। बुटवल र शिवराज क्षेत्रमा नेपाली गभर्नरहरूले ब्रिटिश प्रशासनसँग झडप गर्न थाले।

१८१४ अक्टोबर, ब्रिटिश गभर्नर-जनरल Lord Moira (Marquess of Hastings) ले नेपालविरुद्ध युद्ध घोषणा गरे।

एंग्लो-नेपाल युद्ध (Anglo-Nepalese War) सुरु भयो।

युद्ध: गोरखाहरूको साहस र ब्रिटिशको आश्चर्य

अपेक्षाविपरीत लडाइँ

ब्रिटिशले सोचेका थिए, सानो पहाडी राज्यलाई केही हप्तामै जित्न सकिन्छ।

तर भएन।

नेपाली सेनाले, जसको नेतृत्व बलभद्र कुँवर, अमर सिंह थापा, र रणजोर सिंह थापा जस्ता कमाण्डरहरूले गरेका थिए, ब्रिटिश सेनालाई पटक-पटक पछि हटाउन सफल भए।

नालापानीको युद्ध (Battle of Nalapani) इतिहासको एउटा असाधारण अध्याय हो।

खालीगाडस्थित नालापानी किल्लामा बलभद्र कुँवरको नेतृत्वमा मात्र ६०० जना नेपाली सैनिकहरूले ३०,००० ब्रिटिश सैनिकहरूविरुद्ध महिनौं लडे। पानीको मूल काटिएपछि पनि उनीहरूले हार मानेनन्। अन्तमा जब किल्ला छोड्नुपर्यो, ब्रिटिश कमाण्डर Major-General Rollo Gillespie यति प्रभावित भए कि उनले बलभद्र कुँवरको साहसको प्रशंसा गरे।

ब्रिटिशको स्वीकारोक्ति

ब्रिटिशले आफ्नो सैनिक रिपोर्टमा लेखे:

“The Gurkhas are the bravest men we have ever encountered in Asia.”

यही मान्यताले पछि गोरखा रेजिमेन्टको जन्म दियो, जुन आजसम्म ब्रिटिश र भारतीय सेनामा छ।

तर युद्धमा साहस हुँदैमा जित्न सकिँदैन। ब्रिटिशसँग संख्या, हतियार, र रसद थियो। नेपालसँग थिएन।

सन् १८१५ मा नेपाली सेना काठमाडौं उपत्यकाको नजिकसम्म पुगेको ब्रिटिश सेनाको दबाबमा आई।

वार्ता अपरिहार्य भयो।

सन्धि: त्यो कोठामा के भयो?

सुगौली: एउटा साना ठाउँ, एउटा ठूलो निर्णय

सुगौली, आजको बिहार (भारत) मा पर्ने एउटा साना ठाउँ। त्यतिबेला यो ब्रिटिश-नियन्त्रित क्षेत्रमा थियो।

नेपाली प्रतिनिधिमण्डलको नेतृत्व राजगुरु गजराज मिश्र र चन्द्र शेखर उपाध्याय ले गरे।

ब्रिटिशतर्फबाट Lieutenant Colonel Paris Bradshaw थिए।

वार्ता लामो र कठिन थियो। नेपालतर्फका प्रतिनिधिहरू काठमाडौंमा भएको राजनीतिक द्वन्द्वले पनि थिचिएका थिए, दरबारभित्र कसले अधिकार राख्छ भन्ने झगडा चलिरहेको थियो।

सन्धिका मुख्य शर्तहरू

२ दिसम्बर १८१५ मा Provisional Agreement मा सही भयो। तर काठमाडौंले अनुमोदन गर्न ढिलाई गर्यो।

अन्तमा ४ मार्च १८१६ मा औपचारिक रूपमा सन्धि लागु भयो।

मुख्य शर्तहरू यस्ता थिए:

१. भूभाग गुमाउनु: नेपालले आफ्नो एक तिहाइभन्दा बढी भूभाग गुमायो:

• पश्चिममा कुमाउँ र गढवाल (हालको उत्तराखण्ड, भारत)
• दक्षिणमा तराईको ठूलो हिस्सा
• पूर्वमा सिक्किम को क्षेत्र

२. सतलज र मेची सीमा पश्चिमी सीमा महाकाली नदी (Kali River) र पूर्वी सीमा मेची नदी तोकियो, यही नेपालको हालको नक्सा हो।

३. ब्रिटिश Resident काठमाडौंमा: काठमाडौंमा ब्रिटिश Resident राख्न अनुमति दिनुपर्यो। यो व्यवहारिक रूपमा नेपालमाथि ब्रिटिश निगरानीको सुरुआत थियो।

४. तेस्रो देशसँग सम्बन्ध: नेपालले अमेरिका वा युरोपका अन्य शक्तिहरूसँग सम्बन्ध राख्न ब्रिटिशको सहमति लिनुपर्ने भयो।

५. गोरखा भर्ती: ब्रिटिशले नेपाली सैनिकहरूलाई आफ्नो सेनामा भर्ती गर्न पाउने भए।

अकथित पाटो: जो इतिहासको किताबमा छैन

१. दरबारभित्रको विश्वासघात

सुगौली सन्धि ब्रिटिशले जितेर मात्र भएको होइन। काठमाडौंको दरबारभित्र भएको आन्तरिक षड्यन्त्र यसमा उत्तिकै जिम्मेवार थियो।

त्यतिबेला राजा गिर्वाण युद्ध विक्रम शाह बालक थिए। वास्तविक सत्ता Queen Regent र विभिन्न दरबारिया गुटहरूको हातमा थियो। कसले युद्ध जारी राख्ने, कसले सन्धि गर्ने, यो निर्णय राजनीतिक शक्ति-संघर्षले तय गर्यो।

केही इतिहासकारहरूको मत छ: यदि दरबारमा एकता भएको भए, नेपालले थप महिना लड्न सक्थ्यो र परिष्कृत शर्तमा सन्धि गर्न सक्थ्यो।

२. भीमसेन थापाको भूमिका

सन्धि भएपछि शक्तिशाली बने भीमसेन थापा, जसले ३० वर्षभन्दा बढी नेपालको वास्तविक शासन गरे।

इतिहासको एउटा विडम्बना: भीमसेन थापाले सन्धिको विरोध गरेका थिए, तर सन्धिपछिको राजनीतिक शून्यतामा उनै सबभन्दा बलियो बने।

३. गुमेको कुमाउँ, नेपालको सांस्कृतिक हिस्सा

कुमाउँ र गढवाल क्षेत्र केवल भूगोल मात्र थिएन। यो क्षेत्रमा नेपाली भाषा बोल्ने, नेपाली परम्परा मान्ने समुदायहरू थिए।

आज पनि उत्तराखण्डका धेरै ठाउँमा कुमाउँनी र गढवाली भाषा नेपालीसँग गहिरो सम्बन्ध राख्छन्। त्यहाँका पुराना मन्दिर, संस्कृति, र परम्परामा नेपाली छाप अझै छ।

४. “काली नदी” विवाद, जुन आजसम्म चलिरहेछ

सन्धिमा लेखिएको थियो: “The Kali River shall be the western boundary of Nepal.”

तर कुन Kali? कहाँबाट सुरु हुने?

यही प्रश्नले आज कालापानी विवाद जन्माएको छ। नेपाल र भारतबीच सीमा विवादको जड सुगौली सन्धिकै अस्पष्ट भाषामा छ।

२०७७ मा नेपालले नयाँ नक्सा जारी गर्दा, लिम्पियाधुरा, कालापानी, र लिपुलेक समावेश गर्दा, त्यो विवादको मूलमा सुगौली सन्धिको त्यही अधूरो वाक्य थियो।

२०८ वर्षपछि पनि त्यो सन्धि अझै जीवित छ।

५. गोरखा सैनिक, गर्व कि त्रासदी?

सन्धिको एउटा शर्त थियो: ब्रिटिशले नेपाली सैनिक भर्ती गर्न पाउने।

यसबाट गोरखा रेजिमेन्ट को जन्म भयो, जुन आजसम्म ब्रिटिश र भारतीय सेनामा छ।

एकातर्फ: यसले नेपाललाई remittance र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध दियो।

अर्कोतर्फ: पराजित राष्ट्रका सैनिकहरूलाई विजेताको सेनामा लडाउनु, यो उपनिवेशवादको एउटा गहिरो अध्याय हो जसलाई हामी प्रायः उत्सवको रूपमा मनाउँछौं।

यो प्रश्न असहज छ, तर महत्त्वपूर्ण छ।

सन्धिपछिको नेपाल: के बाँकी रह्यो?

स्वतन्त्रताको मूल्य

सुगौली सन्धिले नेपाललाई ब्रिटिश उपनिवेश बन्नबाट जोगायो, यो साँचो कुरा हो।

भारत, बर्मा, श्रीलंका, यी देशहरू ब्रिटिश colony बने। नेपाल भएन।

तर यो “स्वतन्त्रता” पनि सर्तसहितको थियो। काठमाडौंमा ब्रिटिश Resident बस्थे, नेपालको विदेश नीति व्यावहारिक रूपमा ब्रिटिशको अनुमोदनमा चल्थ्यो।

Buffer State, यही शब्दले नेपालको त्यो अवस्थालाई परिभाषित गर्छ।

तराईको फिर्ती, एउटा आंशिक राहत

१८१६ मा नै, ब्रिटिशले नेपाललाई तराईको केही भाग फिर्ता दिए, त्यो पनि नेपालले सहयोग गर्ने सर्तमा।

यो gesture थियो, goodwill को, र strategic calculation को पनि।

ब्रिटिशलाई थाहा थियो: नेपाललाई पूर्णतः थिच्नु भन्दा सहयोगी बनाउनु बेसी फाइदाजनक छ।

आजको सन्दर्भ: किन याद गर्ने?

नक्सा एउटा राजनीतिक दस्तावेज हो

हामी नक्सालाई natural र permanent ठान्छौं। तर नक्साहरू बनाइन्छन्, शक्तिशाली मान्छेहरूले, कोठाहरूमा, कलमको एउटै घोचाले।

सुगौली सन्धिले यो सत्य सिकाउँछ।

इतिहासको पाठ

नेपालले सुगौली सन्धिबाट के सिक्यो, वा के सिक्नुपर्थ्यो?

एकता नभए बाहिरको शत्रुले जित्छ। दरबारभित्रको झगडाले युद्धको नतिजा तय गर्यो।

भाषा महत्त्वपूर्ण छ। “Kali River” को अस्पष्ट परिभाषाले २०० वर्षको सीमा विवाद दियो।

सानो देशको कूटनीति ठूलो हतियारभन्दा बलियो हुन्छ। नेपालले उपनिवेश नबन्नु त्यसको प्रमाण हो।

कालापानी: अधूरो अध्याय

आज, २०२६ मा पनि, सुगौली सन्धिको कालो मसी सुकेको छैन।

कालापानी, लिपुलेक, लिम्पियाधुरा, यी भूमिहरू अझै विवादित छन्। र त्यो विवादको जड छ, ४ मार्च १८१६ को त्यो कागजमा।

इतिहास सकिएको छैन। यो अझै लेखिँदैछ।

अन्त्यमा: त्यो नक्साको कथा

स्कुलमा हामीले नेपालको नक्सा कोर्यौं। महाकालीदेखि मेचीसम्म। पहाड, तराई, हिमाल।

तर त्यो नक्साको पछाडि एउटा कथा छ, युद्धको, बलिदानको, राजनीतिको, र हारको।

त्यो कथा जान्नु जरुरी छ, किनकि देशलाई माया गर्नु भनेको त्यसको गौरवमात्र होइन, त्यसको घाउहरूलाई पनि चिन्नु हो।

सुगौली सन्धि हाम्रो इतिहासको एउटा पाठ हो, जुन हामीले अझै राम्ररी पढेका छैनौं।

स्रोतहरू (Sources)

• Ludwig Stiller, S.J. — The Rise of the House of Gorkha (१९७३)
• John Pemble — The Invasion of Nepal (१९७१)
• Perceval Landon — Nepal (१९२८)
• Nepal Foreign Ministry Archives — Treaty of Sugauli, 1816
• British India Office Records — Anglo-Nepalese War Correspondence
• Shanker Thapa — Territorial Administration of Nepal (२०५५ BS)