नेपालको कुनै पहाडी गाउँमा बिहान सबेरै उठ्दा अझै पनि चराको आवाज सुनिन्छ।
घाम डाँडामाथिबाट बिस्तारै झुल्किन्छ।
हावामा माटोको गन्ध हुन्छ।
धानका बारीहरूमा हुस्सु तैरिरहेको हुन्छ।
ढुंगाका घर, गोठ, खोल्सो, जंगल, चौतारी, यी सबै मिलेर एउटा यस्तो संसार बनाउँछन्, जहाँ प्रकृति अझै जीवित छ।
तर दुःखको कुरा के हो भने, त्यो संसार बिस्तारै खाली हुँदैछ।
नेपालका हजारौं गाउँहरू अहिले बूढाबूढी र उजाड घरहरूको संग्रहालयजस्ता बन्न थालेका छन्।
घरका ढोकामा ताल्चा छन्।
बारी बाँझिएका छन्।
विद्यालय बन्द हुँदैछन्।
युवाहरू छैनन्।
बच्चाहरू छैनन्।
किनभने सबैजना सहरतिर दौडिरहेका छन्।
काठमाडौं, पोखरा, विराटनगर, बुटवल, भरतपुर जस्ता सहरहरूमा “भविष्य” खोज्नेहरूको भीड दिनदिनै बढिरहेको छ।
तर प्रश्न उठ्छ,
यदि गाउँ सकियो भने नेपाल बाँच्छ?
गाउँ किन रित्तिँदैछ?
नेपालमा गाउँबाट सहरतिरको बसाइँसराइ नयाँ कुरा होइन।
तर पछिल्लो दुई दशकमा यो भयावह रूपमा बढेको छ।
यसका मुख्य कारणहरू धेरै छन्।
१. रोजगारको अभाव
नेपालका अधिकांश गाउँमा आज पनि स्थायी रोजगारी छैन।
खेतीपातीमा लागत बढी छ, आम्दानी कम छ।
युवाहरूले भविष्य देख्दैनन्।
त्यसैले उनीहरू गाउँ छोड्छन्।
पहिले भारत।
पछि खाडी।
अनि काठमाडौं।
२. शिक्षा र स्वास्थ्यको कमजोर अवस्था
अझै पनि धेरै गाउँमा गुणस्तरीय विद्यालय छैन।
अस्पताल छैन।
डाक्टर छैन।
सडक छैन।
एउटा बिरामीलाई अस्पताल पुर्याउन घण्टौं हिँड्नुपर्ने अवस्था अझै धेरै ठाउँमा छ।
त्यसैले परिवारहरू “भविष्य” को लागि सहर झर्छन्।
३. सामाजिक सोच: गाउँ = पछाडि परेको जीवन
नेपालमा एउटा खतरनाक मानसिकता विकास भएको छ
“सहर सफलताको प्रतीक हो, गाउँ असफलताको।”
काठमाडौंमा कोठा भाडामा बस्ने बेरोजगार युवकलाई पनि गाउँमा खेती गर्ने किसानभन्दा “आधुनिक” मानिन्छ।
यही सोचले गाउँलाई कमजोर बनाइरहेको छ।
काठमाडौं: अब बाँच्न गाह्रो हुँदै गएको सहर
नेपालको सबैभन्दा ठूलो उदाहरण काठमाडौं हो।
एक समय “मन्दिरहरूको सहर” भनेर चिनिने काठमाडौं आज धुलो, ट्राफिक, प्रदूषण, भीड र मानसिक तनावको केन्द्र बन्दै गएको छ।
अत्यधिक जनसंख्या
काठमाडौं उपत्यकाको पूर्वाधार जति जनसंख्याका लागि बनाइएको थियो, अहिले त्योभन्दा धेरै गुणा बढी मानिस यहाँ बसिरहेका छन्।
परिणाम?
- घण्टौं ट्राफिक जाम
- पानीको संकट
- फोहोर व्यवस्थापन समस्या
- हावामा विषाक्त धुलो
- घरभाडाको महँगी
- मानसिक तनाव
- अस्वस्थ जीवनशैली
काठमाडौं विस्तारै “मानिस बस्न संघर्ष गर्ने सहर” बन्दैछ।
यदि यही क्रम रोकिएन भने भविष्य कस्तो होला?
यो केवल सामाजिक समस्या होइन।
यो भविष्यको राष्ट्रिय संकट हो।
यदि गाउँ रित्तिने क्रम रोकिएन भने नेपालले केही दशकभित्र अत्यन्त गम्भीर अवस्था सामना गर्न सक्छ।
१. खाद्य संकट
नेपालका लाखौं रोपनी खेतीयोग्य जमिन बाँझो हुँदै गइरहेका छन्।
पहिले गाउँले आफैं अन्न उत्पादन गर्थे।
आज नेपाल विदेशी चामल, तरकारी र फलफूलमा निर्भर हुँदैछ।
यदि खेती गर्ने पुस्ता हरायो भने, नेपाल खाद्य सुरक्षाको गम्भीर संकटमा फस्न सक्छ।
२. पर्यावरणीय विनाश
गाउँहरू केवल बस्ती होइनन्।
ती नेपालका पर्यावरणीय रक्षक हुन्।
जब गाउँ खाली हुन्छ
- जंगल व्यवस्थापन कमजोर हुन्छ
- पहिरो बढ्छ
- आगलागी बढ्छ
- पानीका मुहान सुक्छन्
- जैविक विविधता हराउँछ
पहाडका खेतहरू बाँझिँदा माटो बग्न थाल्छ।
प्रकृतिको सन्तुलन बिग्रिन्छ।
३. काठमाडौंजस्ता सहरहरू “मानव संकट क्षेत्र” बन्न सक्छन्
विशेषज्ञहरूका अनुसार, अनियन्त्रित शहरीकरणले भविष्यमा गम्भीर सार्वजनिक स्वास्थ्य संकट निम्त्याउन सक्छ।
हावाजन्य रोगहरू
काठमाडौंको प्रदूषण अहिले नै विश्वकै खराबमध्येमा पर्न थालेको छ।
यदि जनसंख्या र सवारी साधन अझै बढे भने,
- फोक्सोको क्यान्सर
- दम
- COPD
- मुटुरोग
- बालबालिकामा श्वासप्रश्वास समस्या
भयानक रूपमा बढ्न सक्छ।
मानसिक रोगहरूको विस्फोट
सहरको जीवन बाहिरबाट आकर्षक देखिए पनि भित्रबाट अत्यन्त तनावपूर्ण छ।
- बेरोजगारी
- आर्थिक दबाब
- एक्लोपन
- सामाजिक प्रतिस्पर्धा
- डिजिटल लत
- असुरक्षा
यी सबैले डिप्रेसन, एन्जाइटी र आत्महत्याको दर बढाउन सक्छ।
नेपालमा मानसिक स्वास्थ्य अहिले नै ठूलो समस्या बनिरहेको छ।
यदि सहरहरू अझ भीडिए भने भविष्य अझ खतरनाक हुन सक्छ।
महामारीको खतरा पनि बढ्दैछ
विश्व इतिहासले देखाएको छ, अत्यधिक भीडभाड भएका सहरहरू महामारीका केन्द्र बन्न सक्छन्।
यदि काठमाडौंजस्ता सहरहरू अझै अव्यवस्थित भए भने, भविष्यमा कुनै पनि संक्रामक रोग तीव्र गतिमा फैलिन सक्छ।
कोभिड–१९ ले हामीलाई एउटा कुरा सिकाएको थियो, भीडभाड र कमजोर शहरी व्यवस्थापन भएका देशहरू सबैभन्दा छिटो प्रभावित हुन्छन्।
गाउँ वास्तवमा नेपालको भविष्य हो
नेपालको वास्तविक सुन्दरता सहरमा होइन, गाउँमा छ।
विश्वका विकसित देशहरू अहिले “सस्टेनेबल लिभिङ” तर्फ फर्किरहेका छन्।
मानिसहरू प्रकृतिनजिकको जीवन खोजिरहेका छन्।
तर नेपाल भने आफ्नै गाउँहरू खाली गर्दैछ।
जबकि नेपाली गाउँहरूमा अपार सम्भावना छ,
- जैविक खेती
- पर्यटन
- हर्बल उद्योग
- जलस्रोत
- स्थानीय संस्कृति
- हिमाली जीवनशैली
- स्वच्छ वातावरण
यदि सही योजना बनाइयो भने नेपाली गाउँहरू विश्वकै उत्कृष्ट बसोबास क्षेत्र बन्न सक्छन्।
सरकारले अब के गर्नैपर्छ?
यदि अब पनि नेपालले गाउँ जोगाउने दीर्घकालीन योजना बनाएन भने भविष्य भयावह हुन सक्छ।
सरकारले तुरुन्तै केही कठोर र दीर्घकालीन कदम चाल्नुपर्छ।
१. गाउँमै रोजगार सिर्जना
सबैभन्दा पहिले गाउँमै कामको वातावरण बनाउनुपर्छ।
- कृषि उद्योग
- स्थानीय उत्पादन
- डेरी उद्योग
- पर्यटन
- डिजिटल काम
- ग्रामीण स्टार्टअप
युवालाई गाउँमै कमाउने वातावरण बनाउनुपर्छ।
२. गाउँलाई डिजिटल नेपालसँग जोड्नुपर्छ
आज इन्टरनेटले संसार बदलिरहेको छ। यदि गाउँमा राम्रो इन्टरनेट, कोवर्किङ स्पेस र डिजिटल शिक्षा पुग्यो भने, मानिस काठमाडौं नआई गाउँमै बसेर काम गर्न सक्छन्।
३. स्वास्थ्य र शिक्षामा ठूलो लगानी
जबसम्म गाउँमा राम्रो विद्यालय र अस्पताल हुँदैन, बसाइँसराइ रोकिँदैन।
सरकारले गाउँलाई “दोस्रो दर्जाको जीवन” होइन, सम्मानित जीवन बनाउनुपर्छ।
४. कृषि क्रान्ति
नेपालमा खेतीलाई अझै “गरिबको काम” जस्तो हेरिन्छ।
यो सोच बदल्नुपर्छ।
आधुनिक कृषि, टेक्नोलोजी, बजार पहुँच र सरकारी समर्थनमार्फत खेतीलाई सम्मानित पेशा बनाउनुपर्छ।
५. काठमाडौंमा जनसंख्या नियन्त्रण नीति
काठमाडौं अब अनियन्त्रित विस्तार सहन सक्ने अवस्थामा छैन।
सरकारले,
- नयाँ प्रशासनिक केन्द्र विकास
- उद्योगहरू विकेन्द्रीकरण
- साना सहरहरूको विकास
- व्यवस्थित शहरी योजना
जस्ता नीति लागू गर्नुपर्छ।
सबैभन्दा ठूलो प्रश्न: नेपालले आफ्नो आत्मा गुमाउँदैछ?
नेपाल केवल एउटा देश होइन।
यो पहाड, जंगल, नदी, गाउँ, संस्कृति र प्रकृतिको सभ्यता हो।
यदि गाउँहरू हराए भने, नेपालको आत्मा हराउँछ।
किनकि गाउँहरू केवल भौगोलिक ठाउँ होइनन्।
ती नेपाली सभ्यता हुन्।
निष्कर्ष: सहरको चमकले गाउँको भविष्य नखाओस्
आज हजारौं युवाहरू गाउँ छोडिरहेका छन्।
उनीहरू भविष्य खोजिरहेका छन्।
यो गलत होइन।
गलत त त्यो प्रणाली हो, जसले गाउँमा भविष्य नै बाँकी राखेन।
यदि नेपालले अहिले नै गाउँ जोगाउने राष्ट्रिय अभियान सुरु गरेन भने, भोलिको नेपाल कंक्रिटले भरिएको, प्रदूषित, मानसिक रूपमा थाकेको, खाद्य संकट झेलिरहेको देश बन्न सक्छ।
त्यो बेला हामीसँग अग्ला भवन त होलान्,
तर स्वच्छ हावा हुँदैन।
भीड त होला,
तर समुदाय हुँदैन।
सहर त होलान्,
तर जीवन हुँदैन।
नेपाललाई बचाउन गाउँ बचाउनैपर्छ।
किनकि नेपालको भविष्य काठमाडौंको धुलोमा होइन, अझै पनि कुनै पहाडी गाउँको शान्त बिहानमा बाँचेको छ।
