नेपालका चाडपर्वहरू केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र होइनन्, ती सभ्यता, संस्कृति, राजनीति, कृषि र जनविश्वासका जीवित दस्तावेज पनि हुन्। यिनैमध्ये एउटा यस्तो पर्व हो, भोटो जात्रा। हरेक वर्ष ललितपुरको जावलाखेलमा हजारौँ मानिसहरूको उपस्थितिमा एउटा बहुमूल्य रत्नजडित भोटो चारैतिरबाट देखाइन्छ। तर त्यो भोटो कसको हो? किन आजसम्म कसैले दाबी गर्न सकेन? र किन राज्यले नै त्यसलाई सार्वजनिक रूपमा देखाउने परम्परा कायम राखेको छ?
यी प्रश्नहरूको उत्तर खोज्दै जाँदा हामी केवल एउटा जात्रामा सीमित रहँदैनौँ; हामी लिच्छवि काल, नागहरूको किंवदन्ती, वर्षाको देवता, हिन्दू, बौद्ध सहअस्तित्व र काठमाडौं उपत्यकाको सांस्कृतिक आत्मासम्म पुग्छौँ।
भोटो जात्रा भनेको के हो?
भोटो जात्रा वास्तवमा रातो मच्छिन्द्रनाथ जात्राको समापन समारोह हो। लामो रथयात्रा सम्पन्न भएपछि जावलाखेलमा रथको माथिबाट एउटा कालो रत्नजडित “भोटो” चारैतिर फर्काएर जनतालाई देखाइन्छ। परम्पराअनुसार यसरी भोटो देखाउनुको उद्देश्य वास्तविक मालिकलाई सार्वजनिक रूपमा दाबी गर्ने अवसर दिनु हो।
सयौँ वर्ष बितिसक्दा पनि कसैले प्रमाणसहित दाबी गर्न नसकेकोले भोटो आज पनि देवताको संरक्षणमै रहेको मानिन्छ। यो परम्परा वर्षौंदेखि निरन्तर चलिरहेको छ र नेपालको सबैभन्दा अनौठो सांस्कृतिक अनुष्ठानमध्ये एक मानिन्छ। इतिहासकारहरूले यसलाई रातो मच्छिन्द्रनाथसँग जोडिएको प्राचीन वर्षा–पूजा र राज्यीय परम्पराको निरन्तरता ठान्छन्।
रातो मच्छिन्द्रनाथ र १२ वर्षको खडेरी
कुनै समय काठमाडौं उपत्यकामा लगातार १२ वर्षसम्म वर्षा भएन। नदी सुक्न थाले, खेत बाँझो भए र जनजीवन संकटमा पर्यो। त्यसबेला राजा नरेन्द्रदेव, तान्त्रिक बन्धुदत्त र ललितपुरका एक प्रतिनिधिले समाधान खोज्दा गुरु गोरखनाथले वर्षा गराउने नागहरूलाई आफ्नो तपस्याको प्रभावले नियन्त्रणमा राखेको कथा भेटिन्छ।
गुरु गोरखनाथ आफ्ना गुरु मच्छिन्द्रनाथप्रति अत्यन्त श्रद्धावान थिए। त्यसैले मच्छिन्द्रनाथलाई उपत्यकामा ल्याउन सके गोरखनाथ उठ्ने र नागहरू मुक्त भई पुनः वर्षा हुने विश्वास गरियो। अनेक कठिनाइ पार गर्दै मच्छिन्द्रनाथलाई उपत्यकामा ल्याइयो र त्यसपछि वर्षा सुरु भयो भन्ने किंवदन्ती आज पनि जनमानसमा जीवित छ। यही घटनाको स्मरणस्वरूप विशाल रथयात्रा सुरु भएको विश्वास गरिन्छ।
भोटोको रहस्यमय कथा
भोटो जात्राको सबैभन्दा चर्चित कथा एक साधारण ज्यापु किसानसँग सम्बन्धित छ।
कथाअनुसार कर्कोटक नागकी पत्नी बिरामी थिइन्। किसानले औषधि वा आफ्नै सरल उपायबाट उनलाई निको पारेपछि कृतज्ञतास्वरूप नागराजले उसलाई बहुमूल्य रत्नजडित भोटो उपहार दिए। किसान त्यो भोटो अत्यन्त गर्वका साथ लगाउने गर्थ्यो।
एक दिन खेतमा काम गर्ने क्रममा भोटो हरायो। केही समयपछि रातो मच्छिन्द्रनाथको रथयात्रा हेर्न गएको बेला उसले अर्को व्यक्तिले आफूले हराएको भोटो लगाएको देख्यो। दुवैबीच विवाद चर्कियो। तर कसैले पनि पर्याप्त प्रमाण दिन सकेन।
अन्ततः निर्णय भयो, “जबसम्म वास्तविक मालिक प्रमाणसहित उपस्थित हुँदैन, भोटो देवताको संरक्षणमा रहनेछ।”
त्यसयता प्रत्येक वर्ष भोटो सार्वजनिक रूपमा देखाइन्छ, मानौँ इतिहासले अझै आफ्नो वास्तविक उत्तर खोजिरहेको हो।
इतिहास र मिथक कहाँ छुट्टिन्छन्?
भोटो जात्राको उत्पत्ति सम्बन्धी धेरै विवरण लोकविश्वासमा आधारित छन्। तर इतिहासकारहरूका अनुसार लिच्छवि राजा नरेन्द्रदेवको शासनकालमा वर्षा र कृषि समृद्धिको कामना गर्दै रातो मच्छिन्द्रनाथको पूजा संस्थागत भएको देखिन्छ।
समयसँगै स्थानीय नागपूजा, बौद्ध करुणामय (अवलोकितेश्वर) परम्परा, नाथ योगीहरूको परम्परा र हिन्दू विश्वासहरू एकआपसमा मिसिए। फलस्वरूप आज रातो मच्छिन्द्रनाथलाई कसैले अवलोकितेश्वर, कसैले करुणामय, कसैले मच्छिन्द्रनाथ र कसैले वर्षाका देवताको रूपमा पूज्ने गर्छन्। यही बहुसांस्कृतिक स्वरूप भोटो जात्राको अद्वितीय विशेषता हो।
राज्य प्रमुख किन उपस्थित हुन्छन्?
भोटो देखाउने समारोहमा नेपालको राष्ट्र प्रमुख वा उच्च सरकारी प्रतिनिधिको उपस्थितिको परम्परा लामो समयदेखि रहँदै आएको छ। राजतन्त्रकालमा राजा स्वयं उपस्थित हुन्थे भने गणतन्त्रपछि राष्ट्रपतिले सहभागिता जनाउने चलन कायम छ।
यसले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ, यो केवल धार्मिक पर्व होइन, राष्ट्रिय सांस्कृतिक सम्पदाको सार्वजनिक संरक्षण र राज्यको सांस्कृतिक निरन्तरताको प्रतीक पनि हो।
भोटो आजसम्म किन दाबी भएन?
यस प्रश्नको कुनै आधिकारिक उत्तर छैन। तर विभिन्न व्याख्या पाइन्छन्
- वास्तविक कथा समयसँगै किंवदन्तीमा रूपान्तरण भयो।
- भोटो प्रतीकात्मक वस्तु बनेर व्यक्तिगत स्वामित्वभन्दा माथि उठ्यो।
- सार्वजनिक रूपमा “न्याय अझै खुला छ” भन्ने सन्देश दिन यो परम्परा कायम राखियो।
- केही विद्वानका अनुसार यो समाजलाई इमानदारी, धैर्य र प्रमाणको महत्व सम्झाउने सांस्कृतिक अभ्यास पनि हुन सक्छ।
कमै चर्चा हुने रोचक तथ्यहरू
१. हिन्दू र बौद्ध दुवैले समान श्रद्धा गर्छन्
रातो मच्छिन्द्रनाथ नेपालमा धार्मिक सहअस्तित्वको उत्कृष्ट उदाहरण मानिन्छ। एउटै देवतालाई फरक धार्मिक परम्पराले आफ्नै शैलीमा सम्मान गर्छन्।
२. वर्षासँग गहिरो सम्बन्ध
ऐतिहासिक रूपमा कृषि आधारित समाजमा समयमै वर्षा हुनु जीवन–मरणको प्रश्न थियो। त्यसैले यो जात्रा धार्मिकभन्दा बढी जीवनरक्षाको सामूहिक प्रार्थना पनि थियो।
३. रथ आफैंमा एउटा इन्जिनियरिङ चमत्कार
काठ, बाँस र परम्परागत सीप प्रयोग गरेर बनाइने विशाल रथ आधुनिक उपकरणबिनै निर्माण गरिनु नेवार कारीगरहरूको अद्भुत दक्षताको उदाहरण मानिन्छ।
४. भोटो केवल पोशाक होइन
लोकमान्यतामा यसले विश्वास, कृतज्ञता, सम्पत्ति, न्याय र स्मृतिको प्रतीकात्मक अर्थ बोकेको छ।
५. ‘हराएको वस्तु’ भन्दा ‘जोगाइराखिएको इतिहास’
कतिपय सांस्कृतिक अध्येताहरूका अनुसार भोटो अब कुनै व्यक्तिको निजी सम्पत्ति नभई सम्पूर्ण समुदायको साझा ऐतिहासिक विरासतको प्रतीक बनिसकेको छ।
मिथकभित्र लुकेको सन्देश
यदि भोटोको कथालाई प्रतीकका रूपमा हेर्ने हो भने यसले केही गहिरा प्रश्न उठाउँछ,
- प्रमाणबिना सत्य कसरी स्थापित हुन्छ?
- समुदायको सम्पत्ति कसरी सुरक्षित राख्ने?
- स्मृति र इतिहासबीचको सम्बन्ध के हो?
- धर्म र संस्कृति कसरी सहअस्तित्वमा रहन्छन्?
सायद यही कारणले भोटो जात्रा केवल एउटा उत्सव नभई पुस्तौँदेखि चल्दै आएको सामाजिक संवाद बनेको छ।
आधुनिक नेपालमा भोटो जात्राको महत्व
आज भोटो जात्रा नेपालको सांस्कृतिक पहिचान, पर्यटन, धार्मिक सहिष्णुता र ऐतिहासिक निरन्तरताको प्रतीक बनेको छ। डिजिटल युगमा पनि हजारौँ मानिस प्रत्यक्ष उपस्थित भएर एउटा पुरानो भोटो हेरिरहेका हुन्छन्। त्यो दृश्यले देखाउँछ, कहिलेकाहीँ वस्तुको मूल्य त्यसको सामग्रीमा होइन, त्यसले बोकेको कथामा हुन्छ।
निष्कर्ष
भोटो जात्रा एउटा हराएको भोटोको कथा मात्र होइन। यो वर्षाको प्रार्थना, किसानको विश्वास, नागहरूको किंवदन्ती, लिच्छवि इतिहास, हिन्दू–बौद्ध सहअस्तित्व, राज्यीय परम्परा र नेपाली सभ्यताको सामूहिक स्मृतिको अद्वितीय संगम हो।
सायद भविष्यमा पनि कसैले त्यो भोटोको वास्तविक मालिक भएको दाबी गर्ने छैन। तर हरेक वर्ष जावलाखेलमा रथमाथिबाट भोटो देखाइरहँदा नेपालले संसारलाई एउटै सन्देश दिइरहनेछ, कथाहरू जीवित रहुन्जेल इतिहास पनि जीवित रहन्छ।
