दरबार हत्याकाण्ड: नमिलेको त्यो रातको हिसाब

एउटा कथा छ, जुन हामी सबैले सुनेका छौं। वि.सं. २०५८ साल जेठ १९ गते शुक्रबारको राति, नारायणहिटी दरबारभित्र, युवराज दीपेन्द्रले रक्सीको सुरमा, विवाहको रिसमा, आफ्नै बुबाआमा, भाइबहिनी र आफन्तलाई गोली हानेर मारे, अनि आफैंलाई पनि गोली हाने। आधिकारिक छानबिन आयोगले यही भन्यो। संसारले यही पत्यायो।

तर एउटा अर्को कथा पनि छ। त्यो कथा कुनै अफवाहमा होइन, बरु त्यही आधिकारिक प्रतिवेदनभित्रै लुकेको छ। जब हामी आयोगकै कागजात, आयोगकै समय, आयोगकै तथ्यहरू नियालेर हेर्छौं, एउटा असहज प्रश्न उठ्छ: यो हिसाब मिल्दैन। यो लेख त्यही नमिलेको हिसाबको कथा हो। र अब, पच्चीस वर्षपछि, यो हिसाब फेरि खोल्ने कुरा सुरु भएको छ।

पहिले, आधिकारिक कथा

आयोगको प्रतिवेदनअनुसार त्यो राति त्रिभुवन सदनमा राजपरिवारको मासिक जमघट थियो, जुन प्रत्येक महिनाको तेस्रो शुक्रबार बस्थ्यो। त्यो साँझ राजा वीरेन्द्र, रानी ऐश्वर्य, मुमाबडामहारानी रत्न, युवराज दीपेन्द्र, अधिराजकुमार निराजन, अधिराजकुमारी श्रुति, धीरेन्द्र शाह, ज्ञानेन्द्रकी श्रीमती कोमल, छोरा पारस र पारसकी श्रीमती हिमानीलगायत करिब चौबीस जना निम्तालु थिए। त्यो दिन अधिराजकुमार ज्ञानेन्द्र भने काठमाडौंमा थिएनन्, उनी आफैंले नेतृत्व गरेको महेन्द्र प्रकृति संरक्षण कोषको कार्यक्रममा सहभागी हुन पोखरा गएका थिए।

दीपेन्द्र साँझतिरै आइपुगे र फेमस ग्राउस (Famous Grouse) ह्विस्की पिउन थाले। प्रतिवेदनकै अनुसार राति करिब सवा आठ बजेतिर दीपेन्द्रले मोबाइलबाट फोन गरे र आफ्ना सहयोगीलाई एउटा विशेष चुरोट बनाउन आग्रह गरे, जसमा गाँजा र अर्को कुनै नाम नखुलेको कालो पदार्थ मिसाइएको थियो। केहीबेरमै उनी लर्बराउन थाले। निराजन, पारस, कुमार गोरख र डा. राजीव शाहीले उनलाई कोठासम्म पुर्‍याए।

त्यसपछि, प्रतिवेदन भन्छ, दीपेन्द्र सैनिक पोसाक र हतियारसहित फर्किए र गोली बर्साउन थाले। यो भयो आधिकारिक कथा। दीपेन्द्र नै एक्लो दोसी।

अब यहाँबाट, त्यही प्रतिवेदन भित्रका तथ्यहरूले उठाउने प्रश्नहरू सुरु हुन्छन्।

नम्बर एक: आयोगको घडी

प्रतिवेदनले प्रत्येक मृतकलाई वीरेन्द्र सैनिक अस्पताल, छाउनीमा लगि मृत घोषित गरिएको समय किटान गरेको छ। ती समय हेर्नुहोस्:

• राजा वीरेन्द्र: राति ९ बजेर १५ मिनेटमा मृत घोषित।
• रानी ऐश्वर्य: राति ९ बजेर १५ मिनेटमा मृत घोषित।
• युवराज निराजन: राति ९ बजेर १५ मिनेटमा मृत घोषित।
• श्रुति: राति ९ बजेर २० मिनेटमा पुर्‍याइएको, ९ बजेर ५५ मिनेटमा मृत घोषित।
• शान्ति: राति ९ बजेर ३५ मिनेट।
• शारदा र जयन्ती: राति ९ बजेर ३० मिनेट।
• कुमार खड्गविक्रम: राति ९ बजेर ३५ मिनेट।

अब घटनाक्रमसँग यो समय जोडेर हेरौं। प्रतिवेदनअनुसार सवा आठ बजेतिर दीपेन्द्र लर्बराएर कोठामा पुगे। त्यसपछि उनी सैनिक पोसाक लगाए, हतियार बोके, बैठककक्षमा आए र गोली चलाउन थाले। यो सबै हुँदा कम्तीमा पनि नौ बजेआसपास भइसकेको थियो भन्ने धेरै विवरणले देखाउँछन्।

अब प्रश्न यो हो: गोली चलेको केही मिनेटभित्रै, राजा वीरेन्द्र, रानी ऐश्वर्य र निराजनलाई नारायणहिटीबाट निकालेर, गाडीमा हालेर, छाउनीसम्म पुर्‍याएर, चिकित्सक आएपछि जाँचेर, राति ठ्याक्कै ९ बजेर १५ मिनेटमै तीनै जनालाई मृत घोषित गर्न कसरी सम्भव भयो?

यहाँ अर्को प्रश्न पनि थपिन्छ। घाइतेहरूलाई नारायणहिटीबाट नजिकैका वीर अस्पताल वा शिक्षण अस्पताल नलगेर, अलि टाढाको छाउनीस्थित वीरेन्द्र सैनिक अस्पताल किन पुर्‍याइयो? त्यो रातको अफरातफरीमा, गम्भीर घाइतेहरूलाई बोकेर, गाडी जुटाएर, बाटो पार गरेर टाढाको अस्पताल पुग्न नै समय लाग्छ। तर प्रतिवेदनकै हिसाबले गोली चलेदेखि तीन जनाको मृत्यु घोषणासम्म पन्ध्र मिनेट जति मात्र छ। यो समय यति कस्सिएको छ कि धेरैले प्रश्न गर्छन्: “के साँच्चै यति छिटो यो सबै सम्भव थियो? कि घटनाक्रमको समय नै कतै मिलाइएको छ?”

यो कुनै बाहिरी षड्यन्त्रको कथा होइन। यो आयोगकै घडीले उठाएको प्रश्न हो। र यही प्रश्नको सन्तोषजनक उत्तर आजसम्म भेटिएको छैन।

नम्बर दुई: आठ दिनपछि उठाइएका प्रमाणहरू

कुनै पनि गम्भीर अपराधमा घटनास्थल सुनको खानी हो। गोली, खोका, रगत, हतियार, हरेक चिजले कथा भन्छ। तर त्यो कथा भन्न प्रमाणहरू ताजै हुँदा, घटनास्थल जस्ताको त्यस्तै हुँदा संकलन गर्नुपर्छ।

यहाँ प्रतिवेदनले अर्को असहज तथ्य देखाउँछ। घटनास्थलबाट भौतिक प्रमाण संकलन गरिएको मिति प्रतिवेदनमा वि.सं. २०५८ जेठ २७ र २८ लेखिएको छ। तर हत्याकाण्ड भएको थियो जेठ १९ गते। अर्थात् धेरै प्रमाणहरू घटना भएको झन्डै आठ-नौ दिनपछि मात्र संकलन गरिएका थिए।

आठ दिनसम्म घटनास्थल कस्तो अवस्थामा रह्यो? त्यहाँ को-को गए? के-के सर्‍यो, सफा भयो, वा हट्यो? आठ दिनपछि उठाइएको गोली वा खोकाले त्यो रातको सत्य कति भरपर्दो रूपमा भन्न सक्छ? अपराध अनुसन्धानको आधारभूत नियमले नै यो ढिलाइलाई गम्भीर कमजोरी मान्छ। प्रमाण जति ढिलो उठ्यो, त्यसको भरोसा त्यति नै घट्यो।

नम्बर तीन: नांगो हातले छोइएका हतियार

यो हत्याकाण्डका तस्बिरहरू वर्षौंदेखि सार्वजनिक छन्। ती तस्बिरमध्ये केहीले फोरेन्सिक विज्ञानका जानकारहरूलाई स्तब्ध बनाउँछन्। कारण, ती तस्बिरमा घटनास्थलका हतियार र वस्तुहरू मानिसहरूले नांगो हातले समातिरहेका देखिन्छन्।

अपराध अनुसन्धानमा यो सबैभन्दा ठूलो भुलमध्ये एक हो। बन्दुक होस् वा गोली, त्यसमा भएका औंठाछाप (फिंगरप्रिन्ट) र अन्य सूक्ष्म प्रमाणहरूले को-कसले के समात्यो भन्ने बताउँछन्। तर जब अनुसन्धानमा संलग्न मानिसहरूले नै ती हतियार नांगो हातले समाते, त्यो मौलिक प्रमाण सधैंका लागि बिग्रियो वा मेटियो। को-कसको औंठाछाप थियो भन्ने अब कहिल्यै निश्चित गर्न सकिँदैन।

यो प्रश्न उठ्छ: देशको सबैभन्दा ठूलो हत्याकाण्डको अनुसन्धानमा यस्तो आधारभूत भुल कसरी भयो? यो केवल अनुभवहीनताको परिणाम थियो, कि सत्यलाई धमिलो बनाउने लापरबाही?

नम्बर चार: नभएको शव परीक्षण, भत्काइएको घटनास्थल

आधुनिक अपराध अनुसन्धानको मेरुदण्ड भनेकै शव परीक्षण (पोस्टमार्टम) हो। गोली कुन कोणबाट, कति दूरीबाट, कुन दिशाबाट लाग्यो, यी सबै शव परीक्षणले मात्र वैज्ञानिक रूपमा भन्न सक्छ। तर यति ठूलो हत्याकाण्डमा मृतकहरूको विधिवत् र स्वतन्त्र शव परीक्षण नभई शवहरूको चाँडै दाहसंस्कार गरियो भन्ने आरोप छ।

शव परीक्षण नहुनुको अर्थ हो: त्यो रातको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण वैज्ञानिक प्रमाण नै सधैंका लागि नष्ट भयो। यति मात्र होइन, कानुनी रूपमा यो घटनाको जाहेरी समेत दर्ता भएन। जाहेरी र पोस्टमार्टम दुवै नहुँदा, यो देशको सबैभन्दा ठूलो हत्याकाण्डमा नेपाल प्रहरीको औपचारिक प्रवेश नै भएन।

यसमाथि थपिन्छ अर्को तथ्य। जुन भवन त्रिभुवन सदनमा यो घटना भयो, त्यो हत्याकाण्डको झन्डै चौध वर्षपछि भत्काइयो। घटनास्थल नै नरहेपछि भविष्यमा कुनै नयाँ प्रविधिले पुनः अध्ययन गर्ने सम्भावना पनि सकियो। प्रमाण उठाउन ढिलाइ भयो, हतियार नांगो हातले छोइए, शव परीक्षण भएन, र अन्तमा घटनास्थल नै भत्काइयो। एकपछि अर्को गर्दै, सत्य पत्ता लगाउन सक्ने हरेक भौतिक आधार किन हराउँदै गयो?

नम्बर पाँच: बायाँ हातको रहस्य

दीपेन्द्र दाहिने हातले काम गर्ने व्यक्ति थिए भनिन्छ। तर उनको टाउकोमा लागेको घातक गोली बायाँ छेउबाट लागेको बताइन्छ। यदि कसैले आफैंलाई गोली हान्छ भने सामान्यतया आफ्नो बलियो हात, अर्थात् दाहिने हात प्रयोग गर्छ।

एउटा रोचक विवरण पारस शाहकै बयानमा छ। उनका अनुसार त्यो राति दीपेन्द्रसँग चार वटा हतियार थिए, र हेन्ड गन (Glock पिस्तोल) चाहिँ उनको बायाँ छेउमा थियो। तर त्यो घातक गोली बायाँबाट कसरी लाग्यो भन्ने प्रश्नको स्पष्ट उत्तर आजसम्म छैन। यदि दीपेन्द्रले आफैंलाई बायाँ छेउबाट गोली हान्न गाह्रो थियो भने, त्यो गोली कसले हान्यो? यो प्रश्न पच्चीस वर्षदेखि अनुत्तरित छ।

नम्बर छ: एक्लो मान्छे?

प्रतिवेदनमा उल्लिखित हतियारको सूची हेर्दा एउटा सिंगो सानो सेनाको भण्डार जस्तो लाग्छ। घटनास्थलबाट संकलित वस्तुहरूमा छन्:

• M16 A2 राइफल (Commando), दुई वटा म्यागजिनसहित।
• HK MP-5K ९ एमएम सब-मेसिन गन, तीन वटा म्यागजिनसहित (एउटामा २८, अर्कोमा २७ गोली, एउटा खाली)।
• ९ एमएम Glock पिस्तोल, होल्स्टर र भरिएको म्यागजिनसहित।
• 12 Bore SPAS 12-L FRANCHI-BRESCIA बन्दुक।

यति मात्र होइन। घटनास्थलका विभिन्न ठाउँबाट दर्जनौं खोका भेटिए: बिलियर्ड कोठाभित्रै ३९ वटा खोका, बाहिर चौरबाट १८ वटा, निर्माणाधीन भवनको गेटबाट ७ वटा, र बिलियर्ड कोठाको पूर्व ढोकाबाट थप खोकाहरू।

पारसकै बयानअनुसार दीपेन्द्र भित्रबाहिर, भित्रबाहिर गरिरहे, र हरेक पटकको अन्तराल बढीमा तीस सेकेन्ड मात्र थियो। यहाँ प्रश्न उठ्छ: रक्सी र अज्ञात पदार्थको प्रभावमा लर्बराइरहेका, केहीअघि मात्र अरूले सहारा दिएर कोठामा पुर्‍याएका, लुगासम्म फेर्न नसकेका एक व्यक्ति, केही मिनेटभित्रै सैनिक कम्ब्याट ड्रेसमा सजिएर, यति धेरै फरकफरक हतियार बोकेर, बारम्बार गोली भर्दै, कोठाभित्रदेखि बगैंचासम्म, यति धेरै ठाउँमा, यति सटीक रूपमा गोली कसरी चलाए? यो शारीरिक रूपमा सम्भव थियो कि थिएन भन्ने प्रश्न आजसम्म बहसमा छ।

नम्बर सात: जो बाँचे

त्यो राति राजा वीरेन्द्रको प्रत्यक्ष परिवार झन्डै सम्पूर्ण रूपमा सकियो। तर केही तथ्यहरूले जनतालाई आजसम्म असहज बनाउँछन्।

त्यो राति ज्ञानेन्द्र काठमाडौंमा थिएनन्, पोखरामा थिए। पछि उनी नै राजा बने। उनका छोरा पारस त्यहाँ उपस्थित थिए र बाँचे। आफ्नो बयानमा पारसले त्यो राति आफूले बहिनीहरू, श्रीमती र अरूलाई सोफा र कुनापछाडि लुकाएर जोगाएको, र घाइतेहरूलाई अस्पताल पुर्‍याउन आफैं अगाडि बसेको विवरण दिएका छन्।

एउटा अर्को विवरणले रहस्यलाई थप गाढा बनाउँछ। त्यो राति जमघटमा अनुपस्थित धीरेन्द्रकी श्रीमती प्रेक्षाको हत्याकाण्डको झन्डै पाँच महिनापछि रारातालमा भएको दुर्घटनामा मृत्यु भयो। के यो संयोग मात्र थियो?

राजनीतिले उठाएका औंला

यो शंका जनतामा मात्र सीमित रहेन, ठूला राजनीतिक नेताहरूले पनि सार्वजनिक मञ्चबाटै औंला उठाए।

हत्याकाण्ड हुँदा प्रधानमन्त्री रहेका गिरिजाप्रसाद कोइरालाले यो घटनालाई “ग्रान्ड डिजाइन” भनेका थिए। माओवादी केन्द्रका अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल “प्रचण्ड”ले विभिन्न अवसरमा ज्ञानेन्द्रलाई यो हत्याकाण्डको योजनाकारका रूपमा प्रस्तुत गरे, ज्ञानेन्द्रको परिवारमा क्षति नहुनु र घटनाको दिन उनी काठमाडौंमा नहुनुलाई जोड्दै।

प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले समेत यो प्रसंग उठाए। चैत ७, २०८१ मा काठमाडौंमा आयोजित एक कार्यक्रममा बोल्दै ओलीले राजा वीरेन्द्रको परिवार हत्या गरी सत्ता कब्जा गरिएको आरोप लगाए। मिडियालाई उनले भनेका थिए कि सत्ता हत्या गरेपछि “समाचार वाचकको पछाडि बन्दुक तेर्स्याउने” काम भयो। उनले अहिले नेपाली जनता सचेत भएकाले लोकतन्त्रमाथि कुनै उथलपुथल सम्भव नभएको पनि बताए।

तर यहाँ इमानदारी आवश्यक छ। यी नेताहरूले सार्वजनिक रूपमा गम्भीर आरोप लगाए पनि, ज्ञानेन्द्र वा अन्य कसैलाई दोषी प्रमाणित गर्ने तहको प्रमाण आजसम्म कसैले सार्वजनिक गरेका छैनन्। यी राजनीतिक भनाइ हुन्, अदालती निष्कर्ष होइनन्।

विदेशी षड्यन्त्रको चर्चा र “नयाँ कोतपर्व”

केही व्याख्याताहरू यो हत्याकाण्डलाई नेपालभित्रको पारिवारिक विवादभन्दा फराकिलो सन्दर्भमा हेर्छन्। यसको सबैभन्दा चर्चित अभिव्यक्ति थियो, माओवादी नेता डा. बाबुराम भट्टराईको लेख, “नयाँ कोतपर्वलाई मान्यता नदिऔं”, जुन हत्याकाण्डलगत्तै कान्तिपुर दैनिकमा छापियो। यो लेख छापेकै कारण कान्तिपुरका सम्पादक र प्रकाशकसमेत पक्राउ परेका थिए।

भट्टराईको तर्क थियो: “प्रेम प्रसंग” र “दुर्घटना” को कथा प्रचार गरेर भित्रको गम्भीर राजनीतिक षड्यन्त्र ढाकछोप गरिँदै छ। उनले प्रश्न गरे, एउटा स्वचालित बन्दुक आफैं कुनै अति सुरक्षित कोठाभित्र पसेर एउटा परिवारका सबैलाई छानीछानी मार्ने र अर्को परिवारलाई चोखै छोड्ने काम कसरी गर्न सक्छ? उनले राजा वीरेन्द्रको स्वतन्त्र विदेश नीति, माओवादीविरुद्ध सेना परिचालनमा देखाएको अनिच्छा, र चीनसँगको नरम सम्बन्धलाई जोड्दै यसलाई “विस्तारवादी र साम्राज्यवादी” शक्तिको ग्रान्ड डिजाइनका रूपमा व्याख्या गरे।

छानबिन आफैंमाथिको प्रश्न

यी सबै प्रश्नहरूको जरो एउटै ठाउँमा गएर मिल्छ: छानबिन प्रक्रिया आफैं। प्रधानन्यायाधीश केशवप्रसाद उपाध्याय र सभामुख तारानाथ रानाभाटको नेतृत्वमा बनेको आयोगले एक हप्ताभित्रै यो प्रतिवेदन तयार पारेको थियो। सुरुमा यो आयोगमा तत्कालीन प्रमुख प्रतिपक्षी नेता माधवकुमार नेपाल पनि सदस्य रहने भनिएको थियो, तर नेकपा (एमाले) को निर्णयबमोजिम उनले राजीनामा दिएपछि छानबिन दुई जनाको समितिले मात्र गर्‍यो।

थप, यति जटिल घटनाको छानबिन निकै छिटो टुंगियो, र त्यो मुख्यतया प्रत्यक्षदर्शीको भनाइमा आधारित थियो, ठोस वैज्ञानिक प्रमाणमा होइन। जब मुख्य अभियुक्त भनिएका दीपेन्द्र स्वयं मरिसकेका थिए, तब उनको पक्ष सुन्ने कुनै बाटो बाँकी रहेन। एकपक्षीय भनाइ, ढिलो उठेका प्रमाण, नांगो हातले छोइएका हतियार र नभएको शव परीक्षण, यी सबै मिलेर एउटा यस्तो प्रतिवेदन बन्यो जसले निष्कर्ष त दियो, तर भरोसा दिन सकेन।

दस अनुत्तरित प्रश्न

पच्चीस वर्षपछि पनि, यो हत्याकाण्डका वरिपरि घुमिरहने मुख्य प्रश्नहरूलाई एकै ठाउँमा राख्दा यस्तो देखिन्छ:

• त्यो दिन वीरेन्द्रको परिवारका सबै सदस्य मारिनु संयोग मात्र थियो?
• उभिनै नसकेपछि चार जनाले बोकेर कोठामा पुर्‍याएका दीपेन्द्र एकैछिनमा कसरी हतियार बोकेर प्रकट भए?
• लुगासम्म फेर्न नसकेका दीपेन्द्र केही मिनेटमा सैनिक कम्ब्याट ड्रेसमा कसरी आए?
• भाइ निराजनलाई कतिबेला, कसरी गोली लाग्यो?
• दीपेन्द्र आफैंलाई गोली कसरी लाग्यो?
• घाइतेलाई नजिकका वीर वा शिक्षण अस्पताल नलगेर टाढाको छाउनी किन पुर्‍याइयो?
• त्यो दिन अनुपस्थित प्रेक्षाको पाँच महिनापछि रारातालमा मृत्यु हुनु संयोग थियो?
• तीन दिनका लागि राजा घोषित दीपेन्द्र जेठ २२ सम्म साँच्चै जीवित थिए?
• मृतकहरूको शव परीक्षण किन गरिएन?
• घटना भएको त्रिभुवन सदन किन भत्काइयो?

यी प्रश्नहरूको साझा विशेषता के हो भने, यिनको उत्तर आजसम्म कुनै आधिकारिक निकायले दिएको छैन।

अब पुनः खुल्दै पुरानो फाइल

वि.सं. २०८२ सालको जेनजी आन्दोलनपछि बनेको नयाँ राजनीतिक शक्ति संरचनामा पारदर्शिता र जवाफदेहिताको माग बढ्यो। यही सन्दर्भमा, पच्चीस वर्षदेखि अधुरो रहेको दरबार हत्याकाण्डको फाइल फेरि खुल्ने निर्णय भएको छ।

जेठ २०८३ मा पदभार ग्रहण गर्ने क्रममा गृहमन्त्री सुधन गुरुङले गरेका चार मुख्य निर्णयमध्ये एउटा थियो: दरबार हत्याकाण्डको अनुसन्धान अघि बढाउने। गणतन्त्र स्थापना भएको लामो समयसम्म पनि राज्यका तर्फबाट यो हत्याकाण्डको थप छानबिन भएको थिएन। २०६५ सालमा गणतन्त्र स्थापनापछि प्रधानमन्त्री प्रचण्डले समेत छानबिनको कुरा गरेका थिए, तर त्यो अधुरै रह्यो।

मुलुकी अपराध संहिता २०७४ को दफा १८७ अनुसार आरोपितको पहिचान खुलेमा जुनसुकै बेला पनि अनुसन्धान गरेर अभियोजन गर्न सकिने व्यवस्था छ। केही आधार अझै बाँकी छन्: उपचारका क्रमका चिकित्सकीय रिपोर्ट सुरक्षित छन् कि छैनन् भनी हेर्न सकिन्छ, देवयानी राणालगायत प्रत्यक्षदर्शीहरूको पुनः बयान लिन सकिन्छ, र छानबिनका बेला तत्कालीन प्रहरी अधिकृत शेरबहादुर कार्कीले खिचेका घटनास्थलका तस्बिर र भिडियोको आधुनिक प्रविधिले पुनर्विश्लेषण गर्न सकिन्छ। घटनास्थल भत्किए पनि, यी अभिलेखहरूले अझै केही बोल्न सक्छन्।

निष्कर्ष: हतार होइन, प्रतीक्षा

आधिकारिक प्रतिवेदनले युवराज दीपेन्द्रलाई हत्याकाण्डको दोसी ठहर्‍यायो। यो आधिकारिक निष्कर्ष हो, र यसलाई पूरै बेवास्ता गर्न मिल्दैन।

तर यो लेखमा देखाइएझैं, त्यही प्रतिवेदनभित्रका प्रश्नहरू पनि साँचो हुन्। समयको नमिलेको हिसाब, आठ दिनपछि उठेका प्रमाण, नांगो हातले छोइएका हतियार, नभएको शव परीक्षण, र बायाँ हातको रहस्य, यी कुनै काल्पनिक कथा होइनन्। यी आयोगकै दस्तावेज, पारसकै बयान, र घटनाक्रमले उठाएका वास्तविक प्रश्न हुन्।

तैपनि, प्रश्न उठ्नु र निष्कर्ष निस्कनु फरक कुरा हो। यी प्रश्नहरूले आधिकारिक कथामाथि शंका जन्माउँछन्, तर “साँचो दोसी को थियो” भन्ने वैकल्पिक उत्तर अझै कसैसँग छैन। षड्यन्त्रका सिद्धान्तहरू पनि आजसम्म प्रमाणित भएका छैनन्। त्यसैले हाम्रो अडान सन्तुलित छ: आधिकारिक कथालाई आँखा चिम्लेर पत्याउनु जति गलत हुन्छ, अप्रमाणित अनुमानलाई नयाँ सत्य ठान्नु पनि त्यति नै गलत हुन्छ।

अब यो पुरानो फाइल फेरि खुल्ने सम्भावना देखिएको छ। त्यो स्वागतयोग्य छ। तर सत्यको खोजी हतारमा होइन, धैर्य र प्रमाणमा हुन्छ। नयाँ छानबिन कति निष्पक्ष, कति वैज्ञानिक, र कति पारदर्शी हुन्छ, त्यो हेरौं। त्यसको प्रतिवेदन आएपछि, प्रमाणका आधारमा फेरि मूल्यांकन गरौं। तबसम्म, दरबार हत्याकाण्ड एउटा यस्तो प्रश्न रहनेछ, जसको उत्तर इतिहासले अझै हामीलाई दिएको छैन।

नोट: यो लेख राजदरबार हत्याकाण्ड छानबिन आयोगको आधिकारिक प्रतिवेदन, पारस शाहलगायतका प्रत्यक्षदर्शीका बयान, र सार्वजनिक रूपमा उपलब्ध समाचार स्रोतहरूमा आधारित छ। लेखमा उल्लिखित षड्यन्त्रका सिद्धान्त, राजनीतिक आरोप र शंकाहरू प्रमाणित तथ्य होइनन्; तिनलाई सम्बन्धित व्यक्ति वा स्रोतको भनाइका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। कुनै पनि जीवित व्यक्तिमाथि अदालतद्वारा प्रमाणित अपराधको आरोप लगाइएको छैन।