एआईले कुन-कुन जागिरहरू समाप्त गर्न सक्छ?

एउटा साधारण मान्छेको कथाबाट सुरु गरौं न,
रमेश, काठमाडौंको एउटा बैंकमा डेटा प्रविष्टि (Data Entry) गर्थे। बिहान ९ बजेदेखि साँझ ५ बजेसम्म, कम्प्युटरमा टाइप गर्नु नै उनको दैनिकी थियो। तलब राम्रो थिएन, तर घर चलाउन पुग्थ्यो।

एक दिन उनका साहुले भने, “रमेशजी, अब यो काम एआई सफ्टवेयरले गर्छ।”

रमेश घर फर्किए। न रिस, न गुनासो। केवल एउटा प्रश्न मनमा थियो: “अब के गर्ने?”

रमेशको कथा काल्पनिक होला, तर यस्तै अवस्थामा परेका मान्छेहरू आज विश्वभर लाखौंमा छन्। र नेपालमा पनि यो दिन टाढा छैन।

कृत्रिम बुद्धिमत्ता भनेको के हो, सरल भाषामा?

कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence) भनेको एउटा कम्प्युटर प्रणाली हो जसले मानिसले गर्ने काम आफैं गर्न सक्छ। यसले पढ्न सक्छ, लेख्न सक्छ, तस्बिर बनाउन सक्छ, सल्लाह दिन सक्छ, र निर्णय गर्न सक्छ।

ChatGPT भनेर सुन्नुभएको छ? Gemini? यिनै हुन् कृत्रिम बुद्धिमत्ताका उदाहरण। यी औजारहरू अहिले विश्वभरका कार्यालयहरूमा काम गर्दैछन्, र मानिसलाई हटाउँदैछन्।

संसारमा के भइरहेको छ?

विश्व आर्थिक मञ्च (World Economic Forum) को एउटा महत्त्वपूर्ण अध्ययनले भनेको छ: सन् २०३० सम्म करिब ९ करोड जागिरहरू कृत्रिम बुद्धिमत्ताले लिनेछ। तर साथसाथै १७ करोड नयाँ जागिरहरू पनि सिर्जना हुनेछन्।

अर्थात्, जागिर जान्छन् पनि, आउँछन् पनि। तर जाने र आउने जागिरहरू एउटै हुँदैनन्। जाने जागिर ती हुन् जो दोहोरिने र यान्त्रिक किसिमका छन्। आउने जागिर ती हुन् जसमा सोच्ने, बुझ्ने, र मानवीय स्पर्श चाहिन्छ।

अनि अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष (IMF) ले भनेको छ, विश्वका ४० प्रतिशत जागिरहरूमा कृत्रिम बुद्धिमत्ताको प्रत्यक्ष असर पर्नेछ।

कुन-कुन जागिरहरू खतरामा छन्?

१. कार्यालयमा डेटा टाइप गर्ने काम

यो सबैभन्दा पहिले जाने जागिर हो। अङ्क टाइप गर्नु, फाइल मिलाउनु, फाराम भर्नु, रेकर्ड राख्नु, यी सबै काम कृत्रिम बुद्धिमत्ताले मानिसभन्दा छिटो र बिना गल्ती गर्छ।

नेपालमा पनि धेरै युवाहरू यस्तै काममा छन्, विशेषगरी बैंक, बिमा कम्पनी, र सरकारी कार्यालयहरूमा। यी ठाउँहरूमा कम्प्युटर प्रणालीले बिस्तारै मानिसको काम लिँदैछ।

२. ग्राहक सेवाका कर्मचारी

“नमस्कार सर! म फलानो कम्पनिबाट बोल्दैछु। हजुरलाई के सहयोग गर्न सक्छु होला?”

यो आवाज अब मानिसको हुँदैन, मेसिनको हुन्छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले बनाएका स्वचालित सहायकहरू (Chatbots) ले ग्राहकका प्रश्नहरू आफैं बुझ्छन् र जवाफ दिन्छन्। नेपालमा पनि केही बैंक र दूरसञ्चार कम्पनीहरूले यो प्रविधि प्रयोग गर्न थालिसकेका छन्।

३. लेखा र हिसाब-किताब गर्ने काम

हिसाब जोड्नु, ऋण जाँच्नु, कर गणना गर्नु, यी कामहरू कृत्रिम बुद्धिमत्ताले अहिले नै गर्न सक्छ। संसारभरका बैंकहरूमा बैंकिङका ७० प्रतिशत आधारभूत कामहरू स्वचालित हुँदैछन् भनेर अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धानहरूले देखाएका छन्।

४. लेखन र सामग्री बनाउने काम

समाचार लेख्नु, विज्ञापन तयार गर्नु, सोसल मिडियाका पोस्ट बनाउनु, यी कामहरूमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता छिरिसकेको छ। विदेशमा ठूला समाचार संस्थाहरूले कतिपय खबरहरू कृत्रिम बुद्धिमत्ताबाटै लेखाउँछन्।

नेपालमा पनि केही डिजिटल प्रकाशनहरूले यो प्रयोग गर्न थालेका छन्। गहिरो अनुसन्धानात्मक पत्रकारिता अझै मानिसकै क्षेत्र हो, तर साधारण समाचारहरूमा दबाब बढ्दैछ।

५. कारखानाका मजदुरहरू

उत्पादन लाइनमा एउटै काम बारम्बार गर्ने मजदुरहरूको ठाउँमा रोबोट आइरहेका छन्। सन् २०००देखि हालसम्म, स्वचालन प्रविधिले विश्वभर करिब १७ लाख उत्पादन क्षेत्रका जागिरहरू लिइसकेको छ।

६. कानुनी सहायक काम

वकिलको कार्यालयमा मुद्दाका कागजात खोज्नु, नजिर (case law) अनुसन्धान गर्नु, सम्झौतापत्र जाँच्नु, यस्ता कामहरू कृत्रिम बुद्धिमत्ताले गर्न सक्छ। जुनियर स्तरका कानुनी सहायकहरू विश्वभर दबाबमा छन्।

७. यातायात चालकहरू

स्वचालित गाडीको प्रविधि तेस्रो संसारका मुलुकमा अझै टाढा छ, तर विकसित देशहरूमा यो यात्रा सुरु भइसकेको छ। अनुसन्धानहरूले सन् २०३० सम्म लाखौं ट्रक चालकहरूको जागिर स्वचालित गाडीले लिनसक्ने बताउँछन्।

ती जागिर जुन सुरक्षित छन्

सबै जागिर खतरामा छैनन्। केही कामहरू छन् जसमा मानिसको हृदय, अनुभव, र शारीरिक उपस्थिति अपरिहार्य छ।

मानसिक स्वास्थ्य परामर्श: दुःखमा रोइरहेको मान्छेलाई सान्त्वना दिन एआईले सक्दैन।

स्वास्थ्यकर्मी: बिरामी मान्छेलाई हात समाउनु, हेरचाह गर्नु, यो काम रोबोटले गर्न सक्दैन।

शिक्षक र प्रशिक्षक: विद्यार्थीलाई बुझ्नु, उनीहरूलाई प्रेरणा दिनु, व्यक्तित्व निर्माण गर्नु, यो मानवीय काम हो।

सिकर्मी, इलेक्ट्रिसियन, प्लम्बर: हात र औजारले गर्नुपर्ने काम मेसिनलाई सजिलो छैन।

गहिरो अनुसन्धान पत्रकारिता: स्रोत भेट्नु, विश्वास जित्नु, सत्य उजागर गर्नु, यो मानिसकै कला हो।

नेपालको अवस्था

विश्व बैंकको एउटा अध्ययनले भनेको छ कि दक्षिण एसियामा नेपाललाई कृत्रिम बुद्धिमत्ताको पहिलो धक्का सबैभन्दा कम लाग्छ। किन? किनकि हाम्रो अर्थतन्त्र अझै कृषि, निर्माण, र अनौपचारिक सेवामा टेकेको छ, जहाँ मेसिन सजिलै पस्न सक्दैन।

तर यसमा ढुक्क भएर बस्न भने कतापि सकिदैन।

किनकि, नेपालका युवाहरू मध्यपूर्व र मलेसियामा गएर जुन काम गर्छन्, ती कामहरू नै कृत्रिम बुद्धिमत्ता र रोबोटले बिस्तारै लिन थालेको छ। कारखानाका काम, सफाइ, प्याकेजिङ, यी सबैमा स्वचालन बढ्दैछ।

नेपाल सरकारले २०८२ सालमा राष्ट्रिय कृत्रिम बुद्धिमत्ता नीति लागू गरेको छ। यस नीतिमा पाँच वर्षभित्र पाँच हजार कृत्रिम बुद्धिमत्ता विशेषज्ञ तयार गर्ने, विद्यालय तहदेखि नै यसको शिक्षा दिने जस्ता योजनाहरू छन्। यो राम्रो सुरुवात हो, तर यसलाई कागजमा मात्र राख्नु हुँदैन।

त्यसो भए के गर्ने?

रमेश थापाको कथामा फर्कौं। उनले जागिर गुमाए, तर त्यहीँ टोलाएर बसेनन्।

उनले सोचे: “मैले डेटा टाइप गर्न सिकेको थिएँ। अब कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रयोग गर्न सिक्छु।”

उनले नि:शुल्क अनलाइन पाठ्यक्रमहरूबाट नयाँ सीप सिके। आज उनी एउटा कम्पनीमा कृत्रिम बुद्धिमत्ताका (Tools) औजारहरू कसरी प्रयोग गर्ने भनेर सिकाउँछन्।

यो कथाले एउटा कुरा स्पष्ट पार्छ: खतरा मेसिनमा छैन, हाम्रो तयारीको अभावमा छ।

युवाहरूका लागि: आफ्नो क्षेत्रमा कृत्रिम बुद्धिमत्ताका टुलहरू सिक्नुहोस्। यसलाई शत्रु होइन, हतियार मान्नुहोस्। मानवीय सम्बन्ध, सिर्जनशीलता, र समस्या समाधान गर्ने सोच बलियो बनाउनुहोस्। यी कुरा मेसिनले गर्न सक्दैन।

अभिभावकहरूका लागि: आफ्ना बालबालिकालाई केवल एउटा जागिरका लागि पढाउनु भन्दा सोच्ने क्षमता विकास गर्न प्रोत्साहित गर्नुहोस्। भविष्यका जागिर आज नभएका हुन सक्छन्।

अन्त्यमा

औद्योगिक क्रान्तिमा पनि मान्छेहरू डराएका थिए। तर मानिसले अन्ततः मेसिनसँग मिलेर काम गर्न सिक्यो, र संसार पहिलेभन्दा धेरै राम्रो भयो।

कृत्रिम बुद्धिमत्ताको यो लहर पनि फर्किँदैन। तर यसले सबैका जागिर लिन्छ भन्ने डर गलत हो। यसले काम गर्ने तरिका बदल्छ।

जो बदलिन्छ, उसले अवसर पाउँछ। जो बदलिँदैन, उसले ठक्कर खान्छ।

रमेश बदलिए। तपाईं पनि बदलिन सक्नुहुन्छ।

स्रोतहरू: विश्व आर्थिक मञ्च (World Economic Forum) Future of Jobs Report, २०२५ अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष (IMF) World Economic Outlook, २०२४ विश्व बैंक South Asia Development Update, अक्टुबर २०२५ नेपाल राष्ट्रिय कृत्रिम बुद्धिमत्ता नीति २०८२